“Cảnh đồi mờ xám”: Bộ phim duy mỹ về sự đổi thay

Bất khả chuyển thể

Trong văn đàn thế giới, Kazuo Ishiguro từ lâu nổi tiếng với những tác phẩm đánh thức quá khứ, thời gian và sự hoài cổ, từ đó mang cảm giác hoài nhớ, mất mát, chia xa lên từng trang sách. Với khả năng này, Viện Hàn Lâm Thụy Điển đã ca ngợi ông vì những cuộc giải phẫu cảm xúc tinh vi. Nhưng cũng vì thế mà các tiểu thuyết của ông rất khó chuyển thể, bởi chúng không vận động bằng tình tiết vật lý đơn thuần, mà là những dòng chảy cảm xúc ẩn mình uốn lượn.

Trước Cảnh đồi mờ xám, hai cuốn Mãi đừng xa tôi và Tàn ngày để lại đã được chuyển thể. Nhưng nếu tác phẩm đầu tiên mang màu sắc sci-fi, có yếu tố dystopia dễ gây bất ngờ, tác phẩm thứ 2 đi sâu vào nỗi hoài nhớ quá khứ có tình tiết cố định, thì cuốn sách gốc của phim mới nhất Cảnh đời mờ xám lại vô định và khó nắm bắt hơn. Bối cảnh theo đó không chỉ dàn trải, mà nỗi niềm của nhân vật chính cũng đầy phức tạp, thách thức bất cứ nỗ lực chuyển thể nào. Nhưng bằng sự nhạy cảm điện ảnh và những thay đổi hợp lý, đạo diễn kiêm biên kịch Kei Ishikawa đã tìm ra được lời giải tối ưu.

Về nội dung, tác phẩm xoay quanh người phụ nữ tên Etsuko ở 2 khoảng thời gian: năm 1950 trong lúc nước Nhật đang tái thiết sau vụ thả bom hạt nhân, và 30 năm sau, khi bà di cư sang Anh, cố gắng lãng quên những gì đã qua. Mạch phim vì thế cũng dịch chuyển qua lại, kéo dài từ lúc bà đang mang thai cô con gái út Niki đến ngày hiện tại, khi để viết một bài báo, Niki đã nhờ mẹ kể lại những trải nghiệm của mình ở Nagasaki. Cả hai mẹ con từng tránh mặt nhau vì sự qua đời của Keiko – cô con gái lớn, nhưng Niki không biết việc thám hiểm quá khứ rồi sẽ đưa nỗi buồn này trở lại man mác.

Xuyên suốt bộ phim, có thể thấy tuy khởi phát từ câu chuyện cá nhân, nhưng thông điệp mà tác phẩm hướng đến lại cho thấy những biến chuyển của một Nhật Bản đương đại. Với trận Trân Châu Cảng, có thể nói thất bại không chỉ nằm ở những người đã hy sinh, ở bom rơi, máu đổ… mà còn là ý thức hệ trên đà sụp đổ. Theo đó, sau chiến tranh, người ta bất chợt nhìn thấy ở nhau rất nhiều khoảng trống không thể lấp đầy. Đó là nỗi sợ bị lây lan nhiễm xạ, là những người gần như cả đời phụng sự Thiên Hoàng rồi bỗng dưng nhận ra thời thế đã khác… Từ hiện thực ấy, thông điệp sẽ phải thay đổi đã được gửi đi.

Tính nữ mạnh mẽ

Trong phim, Etsuko cảm nhận điều này qua 3 nhân vật ở cạnh bên mình: người chồng Jiro, cha chồng Ogata và cặp mẹ con Sachiko – Mariko. Theo đó, trong khi cha chồng lặn lội đến Nagasaki để đối chất với cậu học trò xưa, người phản tư và cho rằng cách giáo dục của ông không còn phù hợp với truyền thống một lòng phụng sự Thiên Hoàng, dẫn đến những sự hy sinh đáng tiếc trong chiến tranh vừa qua; thì người đầu ấp tay gối lại xa cách, khiến cô thấy ở đó nỗi buồn không được sẻ chia chỉ vì bản thân có nguy cơ nhiễm xạ. Nhưng may mắn là ở thời điểm đó, Etsuko đã gặp được người rồi sẽ mở ra một cách cửa khác cho cuộc đời cô.

Sống trong căn nhà xập xệ nằm bên kia cánh đồng, Sachiko bị cả khu xóm ghét bỏ vì qua lại với lính Mỹ, là mẹ đơn thân, dẫn đến nảy ra ý định di cư sang Mỹ, bắt đầu một đời sống mới. Bằng những nút giao tình cờ, Etsuko đã băng qua những khuôn khổ cả về vật lý cũng như tâm lý để đến với Sachiko, qua đó cô dần nhận ra những gì người phụ nữ có thể thay đổi để sống tốt hơn. Từ đây tác phẩm cũng tập trung vào các thông điệp mang tính nữ quyền với sự tương phản giữa hai motif phụ nữ và sự đồng lòng, hỗ trợ giữa họ. Để rồi giữa một Nhật Bản còn đang tái thiết với nhiều ngổn ngang, mối quan hệ giữa họ là một thông điệp vô cùng mạnh mẽ, ràng phải thay đổi, phải vượt qua những lề thói cũ để hướng đến đời sống tốt đẹp.

Tuy vậy trong tiểu thuyết gốc, việc mô tả hai mẹ con Sachiko được Ishiguro thực hiện mờ nhòe hơn, đôi khi khiến ta tự hỏi rằng nhân vật này liệu có thực không, hay là một bản thể song song được Etsuko tưởng tượng và tin vào trong một cảnh sống có phần khắc nghiệt. Bản phim của Ichikawa đáng tiếc chưa gợi lên được tình thế tranh chấp về bản dạng này, thay vào đó, ông mạnh mẽ phân tách hai người, từ đó tạo ra một sự đối chọi để đẩy mạnh hơn thông điệp chính yếu, thống nhất với tuyến truyện về người cha chồng Ogata. Đây có thể nói là lựa chọn tối ưu, giúp mạch truyện rõ ràng và súc tích hơn, tránh sự mơ hồ mà trong khi con chữ làm rất tốt, thì hình ảnh với nhịp điệu chậm rãi có thể không đạt đến được.

Diễn xuất và bảng màu đặc biệt

Về mặt nghệ thuật, Cảnh đồi mờ xám làm rất tốt ở khâu tuyển chọn diễn viên, bởi từng vai diễn đều để lại ấn tượng khó phai. Nếu Etsuko thuở thiếu thời hiện lên với vẻ đẹp đoan trang, tiết hạnh, mọi cử chỉ đều tinh tế qua màn hóa thân của Suzu Hirose, thì nhân vật này 30 năm sau lại có nhiều nỗi niềm, mà từng ánh mắt buồn thương, cử chỉ chậm rãi, những thay đổi tỉ mỉ trong nét mặt đều được Yō Yoshida truyền tải ấn tượng. Càng đặc biệt hơn khi hai diễn viên có ngoại hình tương tự, khiến ta tin vào thời gian đang trôi. Điều này khá giống Kokuho (Quốc bảo) ra mắt trước đó, khi cặp diễn viên Ryo Yoshizawa và Sōya Kurokawa (từng đóng Monster của Kore-eda) thủ vai Toichiro cũng rất thuyết phục.

Hai vai diễn khác cũng cần chú ý là Tomokazu Miura trong vai người cha chồng Ogata và Fumi Nikaido hóa thân thành người bạn Sachiko. Với nam tài tử từng gây dấu ấn quốc tế trong phim Perfect Days của Wim Wenders, ông sở hữu nét diễn thâm trầm không ngờ. Không ngoa khi nói Tomokazu Miura là quốc bảo diễn xuất của xứ Phù Tang. Trong khi đó, nữ minh tinh của phim Shogun lại tỏa ra khí chất mạnh mẽ, đối lập hoàn hoàn tới Suzu Hirose mong manh trong Etsuko. Chính những điều đó khiến ta cảm thấy câu chuyện được kể thuyết phục.

Không dừng ở đó, phim còn làm tốt trong cả ba khâu: Quay phim, Thiết kế bối cảnh và Thiết kế phục trang. Với hai khoảng thời gian đan cài song song, đạo diễn Ishikawa và nhà quay phim Ba Lan Piotr Niemyjski đã quyết định dùng hai bảng màu có phần tách biệt để làm rõ chúng. Nếu thập niên 1950 ở Nagasaki tươi sáng được phủ lên các tông màu trung tính như beige; thì 30 năm sau, đi cùng một Etsuko rệu rã là các khung hình phủ lên màu xanh lục nhẹ, đại diện cho nỗi buồn thương. Màu sắc được kiểm soát tạo nên mỹ cảm cho từng khung hình, khiến người xem thổn thức vì màu sắc đã chạm đến độ tối ưu. Cùng gốc gác Ba Lan, cách xử lý này không khỏi khiến ta nhớ đến bộ trilogy ba màu của Krzysztof Kieślowsk.

Cảm thức siêu thực

Mỹ cảm ấy cũng được hỗ trợ bởi hai yếu tố khác: thiết kế bối cảnh và dàn hình. Cụ thể, bối cảnh của phim rất được chú trọng, nơi mọi vật thể xuất hiện trong khung ảnh đều được cân nhắc sao cho ở vị trí chính xác, tôn lên vẻ đẹp của từng cú máy. Từ chiếc bình hoa bung nở đến ấm trà tinh xảo của Sachiko hay căn nhà truyền thống có giấy dán tường của Etsuko thời còn trẻ và khu vườn Nhật Bản khi bà đã già… tất cả tạo nên một ấn tượng thị giác dễ chịu, nịnh mắt. Kết hợp cùng đó là sự dàn hình, bởi Cảnh đồi mờ xám làm rất tốt trong việc kết nối nhân vật, nơi những nút thắt không đơn tuyến mà có sự tham gia của rất nhiều người liên quan. Bằng việc tập trung vào đối tượng chính, sử dụng ánh sáng làm nổi bật phông nền hay tạo một lớp ngăn cách với các cảm xúc khó nói… bộ phim đã mang đến sự đa chiều trong cảm xúc của các nhân vật.

Không dừng ở đó, Ishikawa còn dùng màu sắc để nói những điều không thể nói thành lời như văn chương của Ishiguro. Chẳng hạn giai đoạn 1950 được Etsuko nhớ lại có các background mang vẻ siêu thực, từ quang cảnh trông ra cửa sổ có phần sắp đặt gần như giả tạo đến cảnh hoàng hôn đỏ ối, màu đêm thăm thẳm… Việc đẩy tương phản lên đến cực độ khiến các khung ảnh này trông thiếu thực tế, gần như trừu tượng, qua đó phần nào phản ánh cõi lòng của nhân vật chính, như những ngày xưa ấy là những ký ức không đáng tin cậy mà bản thân bà tự ru ngủ mình. Ngược với việc các bản dạng của Etsuko chưa được thể hiện tối ưu, thì những cảnh này cho thấy đạo diễn đã tìm ra được một cách thể hiện vô cùng xuất sắc.

Từ những điều trên, có thể nói Cảnh đồi mờ xám là một tác phẩm khắc họa hiện thực sau thế chiến của Nhật Bản nhưng được truyền tải qua hệ thống màu sắc, thiết kế bối cảnh… độc đáo. Bộ phim gây bất ngờ bởi mỹ cảm riêng biệt trong từng khung hình, cũng như sự tinh tế của Ishikawa, nơi trạng thái ngổn ngang đã được gửi gắm một cách tinh vi mà không cần nói.

_______

Bài: Vỹ Dương