Nhiếp ảnh gia Andy Soloman: Hành trình kết nối quá khứ và hiện tại sau ba thập kỷ

Trong cuộc trò chuyện cùng ELLE Man Việt Nam, nhiếp ảnh gia Andy Soloman chia sẻ về nguồn cảm hứng phía sau dự án, hành trình tìm lại những con người từng xuất hiện trong ống kính của ông sau 30 năm, cũng như những chuyển biến của Việt Nam qua góc nhìn của một người ngoại quốc.

Đâu là nguồn cảm hứng của ông khi chụp những tấm ảnh này cách đây hơn 30 năm về trước?

Tôi là một phóng viên ảnh sống tại London. Tôi luôn muốn được khám phá thế giới nhiều hơn, nhưng thời điểm đó, tôi không biết mình nên đi đâu. Đầu năm 1992, tôi sang Hồng Kông vài tuần để hoàn thành một bài báo. Trong thời gian ở đây, tôi đã ghé thăm nhiều trại tị nạn của thuyền nhân Việt Nam. Trước đó, tại London, tôi cũng quen biết một số người Việt sinh sống ở khu cộng đồng phía Nam thành phố. Chính những trải nghiệm ấy đã khiến tôi quyết định đặt chân đến Việt Nam, một vùng đất mà khi ấy tôi gần như chưa biết gì.

Là một phóng viên ảnh tự do, tôi thấy phần lớn đồng nghiệp của mình khi ấy đều đổ về Campuchia. Thời điểm đó, quốc gia này đang trong giai đoạn chuyển tiếp từ chiến tranh sang hòa bình, dù tình hình an ninh vẫn chưa hoàn toàn ổn định. Tuy nhiên, tôi không muốn đến đó, đơn giản vì đã có quá nhiều phóng viên tập trung tại Campuchia. Tôi không thích chạy theo đám đông. Điều tôi tìm kiếm là hướng đi khác, một trải nghiệm riêng biệt. Vì vậy, tôi bắt đầu tìm hiểu khả năng đến Việt Nam. Quá trình xin thị thực mất khá nhiều thời gian để được chấp thuận, và cuối cùng tôi cũng nhận được visa một tháng với tư cách nhà báo nước ngoài để tới Hà Nội.

Tôi đến Việt Nam vào ngày 21 tháng 10 năm 1992 và nhanh chóng bất ngờ trước nhiều điều. Khi ấy chưa có Internet hay điện thoại di động, nên tôi không hình dung việc liên lạc sẽ diễn ra thế nào, nhưng mọi thứ vẫn khá suôn sẻ. Trong hai ngày đầu, tôi đi khắp Hà Nội để tìm nơi báo cáo bắt đầu dự án. Khi tìm được Trung tâm Báo chí nước ngoài, tôi được cho phép tự do tác nghiệp tại Hà Nội.

Nguồn cảm hứng lớn nhất của tôi khi ấy là được đi khắp đất nước để trải nghiệm. Tôi biết rất ít về Việt Nam, ngoài vài cuốn sách chủ yếu viết về các vùng ven biển. Vì vậy, tôi đề xuất được đến những nơi xa hơn như vùng núi phía Bắc giáp biên giới Trung Quốc, cao nguyên Tây Nguyên hay các vùng sâu vùng xa, và Trung tâm đã đồng ý. Một tháng trôi qua rất nhanh, tôi tiếp tục được gia hạn visa thêm hai lần. Tổng cộng, tôi ở Việt Nam khoảng ba tháng rưỡi và đón Tết năm 1993 tại đây. Khoảng thời gian ấy đã thay đổi cuộc đời tôi: tôi đi nhiều nơi, gặp nhiều người và cũng gặp người phụ nữ sau này trở thành vợ mình.

Đã hơn 30 năm trôi qua. Điều gì khiến ông muốn quay lại những địa điểm này, gặp lại những con người đó một lần nữa và chụp hình họ?

Theo thời gian, Việt Nam dần trở thành một phần quen thuộc trong cuộc sống của tôi. Tôi từng sống tại đây suốt 7 năm, và hai con trai tôi cũng được sinh ra ở Việt Nam. Dù sau đó trở về Anh, tôi vẫn luôn tìm cách quay lại mỗi khi có dịp. Những năm gần đây, khi đã nghỉ hưu, tôi bắt đầu nhìn lại hành trình của mình và nhận ra Việt Nam vẫn là nơi để lại trong tôi nhiều suy nghĩ và cảm xúc nhất.

Tôi đã gắn bó với đất nước này trong một thời gian rất dài, và nhiều lần tự hỏi cuộc sống của những con người mà tôi từng gặp gỡ năm xưa giờ đã thay đổi ra sao. Khi ấy, ở không ít nơi tôi đi qua, tôi có thể là một trong những người nước ngoài đầu tiên đặt chân đến. Đó vừa là một ký ức sống động, vừa là một đặc ân lớn lao, khiến tôi luôn cảm thấy mình cần phải trả lại điều gì đó.

Thời điểm đó, tôi không thể rửa ảnh tại Việt Nam, cũng không có cách nào gửi lại những bức hình đã chụp cho họ. Tôi không có địa chỉ liên lạc, thậm chí có những bức ảnh chính tôi cũng chưa từng được nhìn thấy. Mỗi lần chụp xong, tôi mang phim ra sân bay Nội Bài, nhờ một người sắp bay sang Hồng Kông hoặc Singapore mang giúp. Ở đầu bên kia, sẽ có người đến nhận túi phim ấy. Bằng cách đó, những cuộn phim của tôi được tráng ở nước ngoài, bởi khi ấy Hà Nội chưa có điều kiện xử lý ảnh với chất lượng như tôi mong muốn.

Mãi đến vài năm gần đây, khi các thư viện ảnh bắt đầu số hóa những tư liệu lưu trữ, tôi mới có cơ hội xem lại những bức ảnh cũ của mình. Điều đó khiến tôi tự hỏi mình nên làm gì với chúng. Rồi đại dịch Covid xảy ra, và tôi bắt đầu số hóa toàn bộ kho phim cá nhân. Khi chia sẻ một số hình ảnh về một lễ hội ở miền Bắc, tôi bất ngờ nhận được sự quan tâm lớn. Chính phản hồi đó khiến tôi nhận ra những bức ảnh này có ý nghĩa không chỉ với tôi, mà còn với rất nhiều người khác.

Từ đó, tôi bắt đầu nghĩ đến việc quay lại, tìm gặp những con người trong ảnh để trao lại cho họ những khoảnh khắc đã từng thuộc về họ. Đồng thời, tôi cũng muốn chụp lại họ ở hiện tại và lắng nghe câu chuyện cuộc sống của họ, bởi chính hành trình ấy phản ánh rõ những thay đổi của Việt Nam trong hơn 30 năm qua. Tôi nhận thấy rằng, dù nhiều người vẫn còn khó khăn, chất lượng sống đã cải thiện đáng kể. Và việc chia sẻ hình ảnh giờ đây cũng trở nên dễ dàng hơn nhờ những nền tảng như Zalo.

Sau cùng, động lực lớn nhất của tôi rất đơn giản: đã đến lúc phải “trả lại” điều gì đó. Với tôi, đó chính là những con người trong ảnh. Họ đã đối xử với tôi bằng sự tử tế và hiếu khách khi tôi lần đầu đặt chân đến. Tôi đến như một người xa lạ, và rời đi như một người bạn.

Những bức ảnh của ông được chụp dưới dạng trắng đen, Vậy tại sao ông lại chọn phong cách chụp này?

Tôi cũng chụp ảnh màu, nhưng với dự án này, tôi chọn trung thành với đen trắng. Những bức ảnh cũ mà họ đang cầm trên tay có thể không phải là những khung hình đẹp nhất tôi từng chụp, nhưng lại mang ý nghĩa đặc biệt với chính họ. Khi đặt những tấm ảnh từ năm 1992 cạnh các bức ảnh được chụp lại trong giai đoạn 2002-2025, tôi muốn chúng cùng tồn tại trong một không gian chung, như một cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại.

Vì vậy, tôi quyết định trình bày tất cả một cách “bình đẳng”. Việc loại bỏ màu sắc giúp người xem tập trung hoàn toàn vào con người, thay vì bị phân tán bởi bối cảnh phía sau. Ở đó, màu sắc không biến mất mà được cảm nhận qua biểu cảm, ánh mắt và câu chuyện của từng nhân vật. Nhiều bức ảnh có hậu cảnh mờ, độ sâu trường ảnh không lớn, tất cả đều được chụp bằng ánh sáng tự nhiên với máy ảnh Leica. Tôi muốn giữ sự giản lược đó để làm nổi bật nhân vật và cảm xúc của họ.

Dù công nghệ ngày nay cho chất lượng hình ảnh tốt hơn, việc chọn đen trắng lại mang đến một cách nhìn khác: nó khiến người xem tự hỏi bức ảnh thuộc về thời điểm nào, là quá khứ hay hiện tại. Những gam màu tưởng chừng bị lược bỏ lại tạo nên một sự “rực rỡ” rất riêng, nơi câu chuyện của con người trở thành trung tâm, vượt lên trên mọi yếu tố thị giác khác.

Tôi muốn gửi đi một thông điệp về sự kết nối giữa con người với con người. Trong triển lãm này có nhiều dân tộc khác nhau, nhưng với tôi, điều đó không quan trọng. Dù là người đồng bào hay người Kinh, tất cả trước hết đều là con người.

Là một nhà báo, tôi đã chứng kiến chiến tranh và những điều tồi tệ xảy ra trên thế giới. Với tư cách cá nhân, tôi không thể thay đổi những gì đang diễn ra. Nhưng có một điều tôi hiểu, sau khi đi qua nhiều nơi và gặp gỡ những con người với hoàn cảnh khác nhau, dù họ là ai, chúng ta vẫn có một điểm chung. Chúng ta cùng là con người, cùng tồn tại trong một thế giới. Và vì thế, chúng ta nên học cách thấu hiểu nhau.

Thông điệp này cũng không nằm ở những cái nắm tay hay những bức ảnh cũ. Nó còn xuất phát ở việc bạn nhìn vào mắt một người khác và nhận ra bản chất của họ: một người mẹ, một người cha, một người ông, một đứa trẻ. Bất kể họ là ai, hãy đặt mình vào vị trí của họ để hiểu thế giới mà họ đang sống.

Vì vậy, đừng quên sự kết nối giữa con người. Đừng quên rằng phía sau mỗi người bạn gặp, dù họ là ai hay đang ở hoàn cảnh nào, họ cũng đang suy nghĩ về thế giới này, rất có thể theo cách không khác bạn là bao.

Khi ông quay lại và đưa cho họ xem những bức ảnh 30 năm về trước, họ có phản ứng ra sao?

Tất nhiên, mỗi người đều có cách phản ứng rất khác nhau. Có lúc họ bật cười thật lớn và tôi cũng cười theo. Nhưng cũng có những khoảnh khắc lặng đi, nơi những giọt nước mắt mang theo rất nhiều cảm xúc. Tôi nhớ một lần gặp lại hai mẹ con ở Cao Bằng. Người mẹ đã bị đột quỵ, và cô con gái tìm thấy bức ảnh cũ trên Facebook rồi chủ động liên lạc với tôi. Chúng tôi hẹn gặp tại nhà của họ, một căn nhà nhỏ, giản dị ở trung tâm thành phố. Sáng hôm đó, người mẹ đã ngồi đợi ở ngưỡng cửa từ rất sớm. Khi thấy tôi bước vào, bà bật khóc, và tôi cũng không kìm được. Chúng tôi chưa từng có một cuộc gặp chính thức nào trước đó, nhưng khoảnh khắc ấy, chúng tôi chỉ ôm nhau và khóc.

Sau mỗi cuộc gặp, tôi luôn rời đi với rất nhiều suy nghĩ. Điều tôi mang đến cho họ có thể chỉ là một bức ảnh, nhưng với họ, đó là một kỷ vật, một điểm chạm của ký ức. Việc ai đó quay lại sau hơn 30 năm để trao lại một tấm hình cũ thực sự là điều không bình thường, nhưng cũng vì thế mà nó trở nên đặc biệt.

Những bức ảnh không chỉ gợi lại câu chuyện cũ, mà còn tạo nên một kết nối mới. Giờ đây, trong danh bạ Zalo của tôi là rất nhiều người mà tôi từng gặp lại, và thỉnh thoảng chúng tôi vẫn nhắn tin cho nhau. Có những cuộc hội ngộ diễn ra rất giản dị, nhưng luôn đầy ắp niềm vui và sự ấm áp.

Hơn 30 năm đã trôi qua từ bức ảnh đầu tiên được chụp, và theo đó là sự phát triển của Việt Nam. Vậy theo ông Việt Nam đã có những thay đổi ra sao trong quãng thời gian đó?

Những thay đổi kể từ khi tôi lần đầu đến Việt Nam vào năm 1992 đến nay thực sự rất lớn và sâu sắc. Trong những chuyến đi dọc khắp đất nước, tôi không chỉ quan sát những con người xuất hiện trong ảnh mà còn cảm nhận rõ sự chuyển biến trong cuộc sống của bạn bè mình tại đây. Chất lượng sống đã được cải thiện đáng kể, không chỉ ở các đô thị mà còn lan rộng đến nhiều vùng nông thôn.

Nhìn lại hiện tại, Hà Nội ngày càng giàu chiều sâu văn hóa và nghệ thuật, với chất lượng sống được nâng cao rõ rệt. Trong khi đó, Sài Gòn vẫn giữ vai trò là động lực tăng trưởng kinh tế của cả nước. Mỗi lần quay lại Việt Nam, tôi đều chứng kiến những bước chuyển mình tích cực, rõ ràng và đầy năng lượng.

Tuy vậy, điều quan trọng nhất theo tôi vẫn là sự ổn định và hòa bình. Chính nền tảng này đã giúp Việt Nam phát triển và trưởng thành như hôm nay. Dĩ nhiên, phía trước vẫn còn nhiều thách thức, từ ô nhiễm không khí đến vấn đề rác thải, đòi hỏi những giải pháp bền vững.

Tôi đã chứng kiến một đất nước từng bước thoát khỏi khó khăn kinh tế trong thời kỳ bị cấm vận, để vươn lên mạnh mẽ, mang lại cuộc sống tốt hơn cho phần lớn người dân, thậm chí có những tầng lớp đã đạt được sự thịnh vượng rõ rệt. Hệ thống y tế cũng được cải thiện, với nhiều bệnh truyền nhiễm đã được kiểm soát hiệu quả hơn.

Ở khía cạnh văn hóa, nhận thức về giá trị di sản phi vật thể ngày càng được nâng cao, cùng với nỗ lực bảo tồn và phát huy những bản sắc độc đáo của dân tộc. Tất cả những điều đó khiến tôi tin tưởng và lạc quan về tương lai của Việt Nam.

Trong tương lai ông có dự định mở những cuộc triển lãm khác về văn hóa Việt Nam không?

Cuối năm nay, tôi sẽ tổ chức một triển lãm tại khách sạn Metropole Hà Nội, nhân dịp nơi này kỷ niệm 125 năm kể từ khi thành lập vào năm 1901. Trong khoảng tháng 10 và tháng 11, tôi dự định trưng bày một loạt ảnh tư liệu về Hà Nội, như một cách nhìn lại những lát cắt ký ức của thành phố qua thời gian.

Bên cạnh đó, tôi cũng đang thực hiện một dự án mới cùng một bảo tàng lớn về con người Việt Nam. Tuy nhiên, mọi thứ vẫn còn ở giai đoạn đầu, nên có lẽ còn quá sớm để chia sẻ chi tiết.

Cảm ơn ông đã cùng trò chuyện với ELLE Man Việt Nam!

_______

Bài: Taylor Phạm, Vĩnh Khang

Hình ảnh: NVCC