Đau cổ vai gáy đã trở thành căn bệnh thời đại số, thường gặp ở dân văn phòng và người trẻ gắn bó với các thiết bị điện tử. Trong cuộc trò chuyện cùng ELLE Man Việt Nam, bác sĩ Trần Nguyễn Bính Minh Hoàng - hiện đang là nghiên cứu sinh tại Đại học Y khoa Đài Bắc, đồng thời công tác chuyên môn tại Bệnh viện Phục hồi chức năng - Điều trị bệnh nghề nghiệp - đã mang đến góc nhìn chuyên sâu về tình trạng này, đồng thời chia sẻ các phương pháp trị liệu mới giúp cải thiện, phòng ngừa đau cổ vai gáy.
Trước hết, bác sĩ có thể giải thích cổ vai gáy là vùng cấu trúc như thế nào và vì sao khu vực này lại dễ phát sinh đau nhức?
Vùng cổ mang cấu trúc giải phẫu phức tạp nhưng có tính ổn định thấp, khiến khu vực này trở thành một trong những vùng dễ tổn thương nhất của cơ thể. Cột sống cổ của chúng ta gồm 7 đốt sống nhỏ (C1-C7), giúp đầu và cổ có thể cúi, ngửa và xoay với biên độ lớn. Các đốt sống này nối với nhau bằng khớp nhỏ phía sau (gọi là khớp liên mỏm), cho phép cổ chuyển động linh hoạt nhưng kém vững hơn so với lưng trên hoặc thắt lưng.
Bên cạnh đó, vùng cổ tập trung nhiều cấu trúc sống còn trong không gian hẹp, bao gồm các mạch máu lớn, dây thần kinh quan trọng, chuỗi hạch giao cảm, khí quản-thanh quản-thực quản, cùng hệ thống hạch bạch huyết… Giữa các lớp mô mềm của cổ còn có những “khoang tiềm tàng”, là khoảng trống tự nhiên khiến nhiễm trùng dễ lan sâu xuống vùng ngực nếu không được xử lý đúng cách. Ngoài ra, do không được bảo vệ bởi khung xương vững, cổ rất dễ bị tổn thương trực tiếp, ảnh hưởng đến mạch máu lớn, đường thở và dây thần kinh quan trọng.
Thêm vào đó, phần đầu nặng cũng tạo áp lực lớn lên cột sống cổ, đặc biệt khi chúng ta cúi đầu về trước. Mỗi khi cúi thêm 15 độ, lực đè lên cổ có thể tăng gấp 2-5 lần, lâu dài dễ dẫn đến thoái hóa và đau mạn tính. Các tình huống tăng giảm tốc đột ngột, như trong chấn thương “whiplash” (đầu bị giật mạnh ra trước rồi ra sau), có thể làm quá tải dây chằng, các khớp nhỏ phía sau đốt sống và đĩa đệm. Đặc biệt, tại vị trí C1-C2, nơi xoay cổ lớn nhất, động mạch đốt sống rất dễ bị kéo căng, dẫn đến nguy cơ bóc tách động mạch.
Bác sĩ Trần Nguyễn Bính Minh Hoàng – hiện đang là nghiên cứu sinh tại Đại học Y khoa Đài Bắc, đồng thời công tác chuyên môn tại Bệnh viện Phục hồi chức năng – Điều trị bệnh nghề nghiệp. (Ảnh: NVCC)
Những nguyên nhân thường gặp gây đau cổ vai gáy hiện nay là gì?
Đau cổ-vai thường xuất phát từ ba nhóm nguyên nhân chính:
– Tổn thương nguyên phát tại cột sống cổ như thoái hóa, thoát vị đĩa đệm hoặc chèn ép rễ thần kinh.
– Nguyên nhân cơ học, bao gồm căng cơ, viêm gân và tổn thương mô mềm do tư thế sai, ngồi lâu hoặc ít vận động.
– Sự tương tác giữa cổ và vai, trong đó bệnh lý vùng cổ có thể lan đau xuống vai hoặc ngược lại.
Hội chứng đau cổ-vai còn mang tính đa yếu tố, chịu tác động từ cả lối sống và cơ thể. Nghiên cứu cho thấy giấc ngủ kém chất lượng, thể trạng giảm sút, ít vận động và thói quen sử dụng thiết bị điện tử kéo dài đều làm tăng nguy cơ đau cổ-vai. Ngược lại, duy trì hoạt động thể thao aerobic giúp giảm nguy cơ này nhờ cải thiện sức bền tim phổi, tăng lưu thông máu.
Ở góc độ thể thao, chấn thương liên quan đến cổ vai gáy mà người tập thường gặp nhất là gì?
Trong thể thao, chấn thương cổ-vai thường gặp nhất là các tổn thương mô mềm do quá tải, phổ biến ở người tập gym, chạy bộ và vận động viên. Tình trạng này bao gồm viêm gân, thoái hóa, đau hoặc tổn thương nhóm cơ chóp xoay, cũng như hội chứng chèn ép vai. Với người tập gym, các bài đẩy và nâng tạ nặng cũng làm gia tăng nguy cơ viêm gân, đau vai và cứng cổ.
Các môn có động tác đưa tay qua đầu như bơi lội, tennis, bóng chuyền hay nâng tạ cũng dễ tạo áp lực lặp lại lên vùng vai-cổ, khiến nhóm cơ chóp xoay và mô mềm quanh vai dễ bị căng thẳng hoặc tổn thương, đặc biệt khi tập sai kỹ thuật.
Chấn thương quá tải ở vai và cổ cũng liên quan chặt chẽ đến kỹ thuật kém, tăng khối lượng tập luyện quá nhanh, cơ ổn định tư thế (như cơ bụng và nhóm cơ quanh hông-mông) chưa đủ khỏe, cùng với việc nghỉ ngơi không đầy đủ.
Hội chứng đau cổ-vai còn mang tính đa yếu tố, chịu tác động từ cả lối sống và cơ thể. (Ảnh: Tư liệu)
Nếu không điều trị kịp thời, đau cổ vai gáy có thể dẫn đến những hậu quả gì về lâu dài, thưa bác sĩ?
Đau cổ và vai kéo dài có liên quan chặt chẽ đến mức độ tàn phế, giảm khả năng làm việc, rối loạn giấc ngủ, stress, suy giảm sức khỏe thể chất lẫn tinh thần. Tình trạng này cũng làm tăng nguy cơ thoái hóa đốt sống cổ, viêm gân, tổn thương chóp xoay ở vai, chèn ép rễ thần kinh và đông cứng khớp vai.
Khi không được điều trị đầy đủ, đau cổ-vai cũng dễ tái phát liên tục, phải điều trị kéo dài, thậm chí cần can thiệp chuyên sâu về sau.
Theo bác sĩ, người bệnh thường có những ngộ nhận nào khi tự điều trị đau cổ vai gáy?
Nhiều người khi tự xử trí đau cổ-vai thường chườm nóng ngay từ giai đoạn đầu, điều này có thể làm tăng viêm và kéo dài cơn đau. Việc xoa bóp hoặc bấm mạnh cũng dễ kích ứng mô mềm, làm nặng thêm viêm gân hoặc chèn ép rễ thần kinh. Số khác có thói quen bẻ cổ để “nghe tiếng kêu”, có thể gây tổn thương dây chằng, làm thoát vị đĩa đệm, ảnh hưởng đến mạch máu vùng cổ dù hiếm gặp.
Một số người khác cũng cho rằng đau cổ-vai là “trúng gió” nên chọn cạo gió, giác hơi. Những phương pháp này có thể giúp giảm đau tạm thời nhưng không xử lý được nguyên nhân. Tương tự, nghỉ ngơi bất động tuyệt đối hoặc chỉ dán cao giảm đau cũng không phải là cách phù hợp, vì có thể làm yếu cơ, giảm tầm vận động khớp và tăng nguy cơ chuyển sang đau mạn tính, thậm chí tiềm ẩn biến chứng nếu kéo dài.
Những năm gần đây, xu hướng điều trị cổ vai gáy đã thay đổi như thế nào, thưa bác sĩ?
Những năm gần đây, điều trị đau cổ-vai đã có nhiều thay đổi. Thay vì chỉ nghỉ ngơi, chườm nóng, massage hay dùng thuốc, các phương pháp chủ động và khoa học được ưu tiên hơn. Trong đó, việc giúp người bệnh hiểu rõ tình trạng của mình, kết hợp các bài tập phục hồi chức năng có cấu trúc, trị liệu bằng tay đi kèm vận động được xem là hướng tiếp cận hiệu quả và bền vững.
Các hướng dẫn lâm sàng đều thống nhất rằng tập luyện có kiểm soát – bao gồm cải thiện biên độ vận động, tăng sức mạnh cơ cổ và vai, ổn định bả vai – mang lại hiệu quả vượt trội. Thuốc, tiêm corticosteroid hay phẫu thuật chỉ phù hợp với trường hợp thật sự cần thiết, có chỉ định rõ ràng và phải kết hợp phục hồi chức năng. Đồng thời, mô hình sinh học-tâm lý-xã hội được coi trọng, lồng ghép quản lý stress, giấc ngủ và yếu tố tâm lý nhằm ngăn ngừa đau mạn tính cho bệnh nhân.
Nhìn chung, điều trị hiện nay ưu tiên an toàn, chủ động và hiệu quả dài hạn, tập trung vào phục hồi chức năng thay vì chỉ giảm đau tạm thời.
Những năm gần đây, điều trị đau cổ-vai đã có nhiều thay đổi. Thay vì chỉ nghỉ ngơi, chườm nóng, massage hay dùng thuốc, các phương pháp chủ động và khoa học được ưu tiên hơn. (Ảnh: Tư liệu)
Khi điều trị, người tập thường được khuyến nghị duy trì những bài tập chủ động nào để hỗ trợ phục hồi và hạn chế tái phát?
Trong điều trị đau cổ-vai hiện nay, các bài tập chủ động giữ vai trò trung tâm. Với vùng cổ, động tác tăng sức mạnh cho cơ gập cổ sâu, cơ duỗi cổ, các bài ổn định bả vai, duy trì biên độ vận động đều đem lại hiệu quả trong giảm đau và cải thiện chức năng.
Với vùng vai, tăng sức mạnh nhóm cơ chóp xoay, ổn định xương bả vai, tăng tải có kiểm soát và giãn cơ sau tập luyện là những phương pháp hiệu quả. Các bài tập phối hợp cổ-vai và rèn tư thế đúng cũng giúp cải thiện kiểm soát vận động, giảm nguy cơ tái phát.
Tuy nhiên, các bài tập cần được thực hiện dưới sự hướng dẫn của chuyên gia y tế để đảm bảo đúng kỹ thuật và phù hợp với từng tình trạng.
Cuối cùng, bác sĩ có lời khuyên nào cho người ngồi nhiều hoặc tập thể thao cường độ cao để phòng tránh đau cổ vai gáy?
Với những người ngồi nhiều, cần duy trì tư thế đúng và sắp xếp bàn ghế, màn hình theo nguyên tắc công thái học để phù hợp với cơ thể. Ngoài ra, nên tránh giữ một tư thế quá lâu, đồng thời chủ động vận động nhẹ để giúp vùng cổ và vai thả lỏng.
Bên cạnh đó, chúng ta nên thực hiện các bài tập tăng sức mạnh cơ cổ-vai, ổn định đai vai, cải thiện biên độ vận động và duy trì hoạt động thể chất thường xuyên để giảm nguy cơ đau và hạn chế tái phát.
Với người tập cường độ cao, tăng ổn định đai vai, kiểm soát tải lượng và giữ chuyển động trong tầm an toàn là yếu tố then chốt để giảm áp lực và hạn chế chấn thương. Nhìn chung, thực hiện đúng tư thế và điều chỉnh lối sống là những biện pháp an toàn và hiệu quả để phòng ngừa đau cổ-vai.
Cảm ơn bác sĩ đã dành thời gian cùng với ELLE Man Việt Nam!
