Trong cuộc trò chuyện cùng ELLE Man Việt Nam, đạo diễn Phan Bá Hỷ đã có những trải lòng thẳng thắn và chân phương về căn tính sáng tạo của mình cũng như bộ phim Ma Xó.
Xin chào đạo diễn Phan Bá Hỷ! Bộ phim “Ma Xó” đang nhận được rất nhiều phản hồi tích cực từ khán giả. Cảm giác của anh ra sao khi tác phẩm của mình được công chúng chào đón?
Phan Bá Hỷ: Thành thật thì trước ngày phim khởi chiếu, tôi lo lắm. Tôi cứ băn khoăn không biết khán giả sẽ đón nhận đứa con tinh thần của mình ra sao. Nhất là khi Ma Xó lại là bộ phim đầu tay, kinh phí làm phim có hạn, mọi thứ đều gói ghém, nên thú thực ban đầu những người trong ngành cũng không đặt kỳ vọng quá cao vào dự án này.
Nhưng từ buổi chiếu thử cho đến những ngày công chiếu chính thức, phản ứng của mọi người lại tích cực ngoài mong đợi. Cảm giác lúc đó của tôi là trút bớt được gánh nặng, nhẹ lòng hẳn đi, rồi sau đó là niềm vui vỡ òa. Vui vì những thông điệp, những điều mình muốn gửi gắm trong phim đã chạm được đến người xem. Đặc biệt, trong những chuyến đi giao lưu tại rạp, có những chi tiết rất nhỏ, những cài cắm rất khẽ mà tôi cứ ngỡ sẽ chẳng mấy ai để ý, vậy mà khán giả vẫn nhận ra và đồng cảm. Đối với một người đạo diễn, một người kể chuyện, thì không có phần thưởng nào hạnh phúc và trọn vẹn hơn thế.
Ý tưởng đầu tiên của “Ma Xó” đến với anh trong hoàn cảnh nào?
Phan Bá Hỷ: Ý tưởng đầu tiên của Ma Xó thực chất đến từ anh Nguyễn Ngọc Thạch – biên kịch kiêm nhà sản xuất của bộ phim. Khi anh Thạch ngỏ lời mời tôi tham gia dự án, hai anh em đã ngồi lại cùng nhau và chia sẻ rất nhiều. Tôi tìm thấy giữa chúng tôi sự đồng điệu lớn về tầm nhìn và định hướng cho bộ phim này. Sau lần đọc kịch bản đầu tiên, tôi đã rất thích câu chuyện. Với tôi, nó là một tác phẩm giàu tính nhân văn, khắc họa sâu sắc tình cảm của ba người mẹ khác nhau. Điều đó chạm mạnh vào cảm xúc và thôi thúc tôi phải thực hiện bằng được bộ phim.
Trong suốt quá trình làm việc, khi thực sự sống cùng câu chuyện và tiếp xúc với các nhân vật qua từng cảnh quay, tình cảm tôi dành cho họ cứ thế dày lên mỗi ngày. Có một bí mật nhỏ là cảnh kết của bộ phim, cũng như số phận ở đoạn cuối của một nhân vật, đã được tôi thay đổi so với kịch bản gốc. Đó là sự sáng tạo phát sinh trong quá trình bấm máy, còn cái gốc rễ ban đầu của câu chuyện thì vẫn thuộc về anh Nguyễn Ngọc Thạch.
Chất liệu dân gian đang được nhiều nhà làm phim lựa chọn khi phát triển dòng phim kinh dị. Theo anh, đâu là yếu tố giúp “Ma Xó” tránh đi vào lối mòn và xây dựng được bản sắc riêng?
Phan Bá Hỷ: Thú thật, ngay từ khi chạm ngõ Ma Xó cho đến suốt quá trình phát triển dự án, cả tôi và ê-kíp chưa từng tự tạo áp lực rằng mình phải làm một cái gì đó thật đao to búa lớn, thật khác biệt để vượt mặt các tác phẩm kinh dị dân gian khác. Chúng tôi tập trung vào một câu hỏi cốt lõi duy nhất là câu chuyện mình muốn kể thực sự là gì và yếu tố dân gian sẽ phục vụ nó ra sao?
Nếu hỏi đâu là điều tôi tâm đắc nhất để tạo nên bản sắc riêng cho bộ phim, thì nó nằm ngay ở chữ “Xó”. Trong tâm thức người Việt, “xó” là góc khuất, là nơi tối tăm và riêng tư nhất trong một ngôi nhà. Khi đặt định hướng cho phim, tôi chợt nhận ra một sự tương chiếu kỳ lạ: cái“xó” ấy ngoài là bối cảnh còn là những góc khuất, những bí mật dồn nén ẩn sâu trong tâm can của từng nhân vật. Mỗi con người trong phim đều đang tự giam mình trong một cái “xó” của riêng họ.
Yếu tố thứ hai chính là cách chúng tôi định hình khái niệm. Tôi muốn khán giả được nhìn thấy một “Ma Xó” có hình hài, có căn cốt rõ ràng. Đó là lý do vì sao các nghi lễ, nghi thức trong phim được triển khai cực kỳ tỉ mỉ và chi tiết. Tuy nhiên, với tư cách là những người sáng tạo, chúng tôi chủ trương không bê nguyên văn, copy-paste thực tế ngoài đời vào phim một cách sống sượng. Tất cả các nghi lễ kinh dị trên màn ảnh đều đã được hư cấu và tái tạo lại. Chúng tôi sáng tạo dựa trên chất liệu dân gian cốt lõi để nó vừa vặn và mượt mà với mạch phim.
Hệ thống ngũ hành Kim – Mộc – Thủy – Hỏa – Thổ cùng các yếu tố Ấn, Chú được anh đưa vào phim rất kỹ lưỡng. Để có được một hệ thống thiết lập chặt chẽ và kỹ lưỡng như vậy trên màn ảnh, anh đã phải trải qua quá trình nghiên cứu, khảo cứu tư liệu cổ như thế nào?
Phan Bá Hỷ: Nguồn tư liệu đầu tiên tôi tìm đến là sách vở, kết hợp với việc sàng lọc, mở rộng thông tin từ Internet và các tư liệu hình ảnh trên YouTube. Tuy nhiên, càng đi sâu, tôi càng nhận ra một điều là khái niệm về ma xó rất mơ hồ. Thậm chí, ở mỗi vùng miền, phong tục và quan niệm về hình tượng này lại có sự khác biệt rõ rệt. Người miền Bắc, người vùng núi phía Bắc và người miền Tây Nam Bộ đều có những kiến giải riêng. Sự đa dạng đó đôi lúc khiến đoàn làm phim khá mông lung. Để củng cố thêm nền tảng kiến thức tâm linh cho tác phẩm, tôi may mắn được bạn bè kết nối và tìm gặp một vị pháp sư có hiểu biết rất uyên thâm trong lĩnh vực này. Tôi đã đem tất cả những gì mình tự khảo cứu được đến gặp để đối chiếu, xem thử cái nào đúng, cái nào chưa chuẩn xác dưới góc nhìn của người trong nghề.
Bên cạnh đó, vì đây là một tác phẩm điện ảnh, tôi vừa muốn tôn trọng thực tế nhưng cũng vừa muốn sáng tạo thêm những yếu tố mới để tăng tính hấp dẫn. Tôi đã tham vấn rất kỹ vị chuyên gia này xem những sáng tạo, thêm thắt của mình liệu có hợp lý và có phạm vào các quy tắc tâm linh hay không. Sự đồng hành đó giúp tôi tự tin vừa giữ được tính chân thực, bản địa cho bộ phim, lại vừa có không gian để bay bổng với những ý tưởng nghệ thuật của riêng mình.
Trong quá trình thực hiện tác phẩm này, khó khăn lớn nhất anh phải đối mặt là gì và anh đã vượt qua ra sao?
Phan Bá Hỷ: Khó khăn lớn nhất với tôi là bài toán về thời gian và kinh phí. Nguồn ngân sách giới hạn buộc chúng tôi phải co kéo thời gian ghi hình. Tôi không có được số ngày quay dư dả như mình mong muốn. Với một bộ phim kinh dị có rất nhiều cảnh quay khó về mặt hiệu ứng và hành động, việc phải gói gọn tất cả trong vỏn vẹn 23 ngày thực sự là một thử thách cực đại cho cả tôi và ê-kíp. Giai đoạn đó tôi áp lực và stress khủng khiếp. Có những ngày nhìn vào lịch quay, khối lượng công việc đáng lẽ phải mất hai đến ba ngày nhưng chúng tôi buộc phải hoàn thành trong đúng một ngày.
Để vượt qua được những áp lực đó, tôi buộc phải tự rèn cho mình một nguyên tắc là chuẩn bị thật kỹ lưỡng trước khi ra trường quay. Chỉ có chuẩn bị kỹ đến từng chi tiết ở nhà thì khi ra bối cảnh, tôi mới không mất thời gian đứng suy nghĩ, xoay xở, mà cứ thế tập trung bấm máy để kịp tiến độ. Trong suốt 23 ngày quay đó, tất cả anh em trong ê-kíp đều phải hoạt động với 200% sức lực.
Và cũng từ trong cái khó, tôi thấy mình cực kỳ may mắn khi có những người đồng hành tuyệt vời, từ các nhà sản xuất cho đến biên kịch. Mọi người làm việc với nhau như một gia đình, bù trừ và phản biện nhau trên tinh thần xây dựng rất tích cực. Đến khi bấm máy và làm hậu kỳ, từ ê-kíp phía sau ống kính cho đến các anh chị em diễn viên đều hỗ trợ tôi hết mình, giúp tôi hiện thực hóa trọn vẹn những gì mình đã tưởng tượng. Nếu không có một tập thể đồng lòng như vậy, tôi tin mình không thể hoàn thành bộ phim đầu tay này.
Không gian Nam Bộ trong phim với góc bếp, ánh đèn dầu rất gần gũi. Những hình ảnh này có gắn liền với ký ức tuổi thơ hay một trải nghiệm cá nhân nào của chính anh không?
Phan Bá Hỷ: Nói về một tác phẩm điện ảnh, tôi nghĩ người làm phim nào cũng phải gửi gắm một phần hồn của mình vào đó. Với Ma Xó, phần hồn mà tôi mang vào chính là tình cảm, là cảm xúc cốt lõi của câu chuyện. Tuy nhiên, nếu nói về mặt hình ảnh và bối cảnh phim, đó lại là một thử thách không hề nhỏ đối với tôi. Thực ra, tôi sinh ra và lớn lên ở Sài Gòn, từ nhỏ đã không có nhiều cơ hội tiếp xúc với vùng quê Nam Bộ hay miền Tây sông nước. Chính vì tự nhận thức được giới hạn đó, ngay từ đầu, tôi đã rất chú trọng vào việc tìm kiếm những người đồng hành. Khi mời anh Chí Phong đảm nhận vai trò giám đốc mỹ thuật, tôi biết anh là một người con của vùng đất Bến Tre. Trong quá trình làm việc và thảo luận chung, tôi luôn chủ động để lại một khoảng trống lớn cho anh Phong sáng tạo, để anh tự do đặt để những chất liệu, những chi tiết mà anh thấy là đúng chất miền Tây nhất vào phim.
Bên cạnh đó, những chuyến đi khảo sát bối cảnh thực tế là cơ hội quý giá để tôi quan sát và học hỏi. Tôi đi, nhìn ngắm từng góc nhà, xem cách người dân bản địa sinh hoạt, cảm nhận hơi thở của không gian sống xung quanh họ. Tất cả những tư liệu thực tế ấy đã giúp tôi tích lũy và ứng dụng vào việc xây dựng nên một không gian Nam Bộ tròn trịa, chân thực nhất cho bộ phim của mình.
Nhìn lại một thập kỷ làm phim quảng cáo, anh thấy khoảng thời gian đó đã nuôi dưỡng và chuẩn bị cho anh những gì trước khi bước vào sân chơi điện ảnh?
Phan Bá Hỷ: Thú thật, từ những ngày đầu bước chân vào nghề, tôi đã luôn tâm niệm điện ảnh mới là đích đến cuối cùng. Được kể những câu chuyện của riêng mình trên màn ảnh rộng là ước mơ lớn nhất của tôi. Nhưng thời điểm cách đây mười năm, thị trường phim không mở rộng và có nhiều cơ hội như bây giờ. Bản thân tôi khi ấy lại là một người trẻ tay trắng, không có mối quan hệ để danh chính ngôn thuận bước vào điện ảnh. Vì thế, tôi chọn đi một con đường vòng là làm phim quảng cáo.
Trong suốt một thập kỷ đi đường vòng đó, khát khao làm phim điện ảnh chưa bao giờ nguội lạnh trong tôi. Chính cái đam mê cốt lõi ấy đã giữ chân và nuôi dưỡng tôi qua 10 năm làm quảng cáo, trong đó có 8 năm chuyên tâm ở vai trò đạo diễn. Sân chơi quảng cáo đã tôi luyện cho tôi rất nhiều điều. Đầu tiên là tính chỉn chu, tỉ mỉ đến từng chi tiết và tư duy thẩm mỹ được trau chuốt qua từng khung hình. Tiếp đến là thói quen chuẩn bị kỹ lưỡng trước khi ra trường quay. Làm quảng cáo đặc thù ở chỗ phải làm việc trực tiếp với khách hàng, muốn thuyết phục được họ thì ý tưởng của mình phải cực kỳ rõ ràng và chặt chẽ. Khi chuyển sang làm phim điện ảnh, tôi đã mang nguyên vẹn tư duy kỹ lưỡng và tác phong chuẩn bị nghiêm túc đó theo cùng.
Chính vì vậy, quy trình làm phim của tôi có một điểm hơi khác so với thông thường. Đối với tất cả những phân đoạn khó, những cảnh hù dọa hay kinh dị trong phim, tôi đều chủ động làm trước một bản dựng thô. Bản dựng này giúp tôi hình dung chính xác nhịp phim sẽ diễn ra như thế nào. Từ đó, toàn bộ ê-kíp từ đạo diễn hình ảnh, giám đốc mỹ thuật cho đến các bạn diễn viên… đều có chung một tần số, hiểu rõ ý đồ của đạo diễn để cùng nhau hiện thực hóa cảnh quay một cách trọn vẹn nhất.
Theo anh, đâu là những thuận lợi và thách thức lớn nhất mà một đạo diễn mới phải đối mặt khi thực hiện bộ phim đầu tay trong bối cảnh thị trường điện ảnh Việt hiện nay?
Phan Bá Hỷ: Nhìn vào điện ảnh Việt khoảng hai, ba năm trở lại đây, tôi cảm thấy rất mừng vì thị trường đang cực kỳ sôi nổi. Sự bùng nổ này chính là đòn bẩy lớn, mở ra cơ hội dễ dàng hơn cho những người làm phim trẻ như tôi có thể thực hiện tác phẩm đầu tay, cũng như mở đường cho những dự án tiếp theo. Cách đây chỉ hai năm thôi, tôi vẫn thấy con đường chạm vào giấc mơ điện ảnh của mình còn xa vời lắm. Nhưng nhờ thị trường chuyển mình mạnh mẽ, cơ hội đã đến. Tôi thực sự trân quý thời điểm này, đây là một thời điểm vàng cho thế hệ đạo diễn mới.
Tuy nhiên, cơ hội lớn luôn song hành với thách thức và áp lực không hề nhỏ. Khi thị trường có quá nhiều phim ra rạp, mức độ cạnh tranh sẽ trở nên khốc liệt hơn bao giờ hết. Lúc này, bài toán doanh thu trở thành gánh nặng tâm lý chung cho mọi nhà làm phim. Ở cương vị đạo diễn, tôi hiểu có những yếu tố về doanh thu hay thị trường mà bản thân mình không thể can thiệp hay tác động được. Vì vậy, cách duy nhất để đối mặt với áp lực là quay về với cái cốt lõi, tức cố gắng hết sức để tác phẩm của mình ra đời một cách chỉn chu, trọn vẹn nhất. Thách thức lúc này là làm sao để khi khán giả bước chân vào rạp, họ cảm thấy số tiền và thời gian mình bỏ ra cho bộ phim là hoàn toàn xứng đáng. Đó là áp lực, nhưng cũng là động lực để những người làm phim như chúng tôi không ngừng hoàn thiện tác phẩm của mình.
Sau bước khởi đầu với Ma Xó, anh có dự định tiếp tục khai thác thể loại kinh dị và chất liệu dân gian ở những dự án tiếp theo không?
Phan Bá Hỷ: Sự đón nhận tích cực của khán giả dành cho Ma Xó đã tiếp thêm cho tôi rất nhiều năng lượng, hứng khởi. Hiện tại, tôi đang trong quá trình phát triển kịch bản cho dự án tiếp theo. Về nội dung chi tiết, có lẽ tôi xin phép được giữ bí mật và sẽ chia sẻ với mọi người vào một thời điểm thích hợp hơn.
Tôi không muốn tự giới hạn bản thân vào một thể loại cố định nào cả. Với tôi, cốt lõi của một bộ phim luôn là câu chuyện. Tôi chỉ kể những câu chuyện trước hết phải chạm được vào chính trái tim mình. Người đạo diễn phải rung động, phải thấu suốt được tác phẩm thì mới mong truyền tải trọn vẹn cảm xúc đó đến khán giả, hy vọng họ đồng điệu với mình. Câu chuyện là gốc rễ, còn thể loại chỉ là lớp áo khoác bên ngoài để dẫn dắt người xem bước vào thế giới đó. Một câu chuyện đủ hay, đủ cuốn hút với hành trình nhân vật đủ khơi gợi sự đồng cảm mới là điều quan trọng nhất. Khi đã có một cái gốc vững chãi, việc chọn thể loại nào sẽ là bước tiếp theo, miễn sao nó phục vụ và tôn lên câu chuyện một cách hiệu quả nhất.
Nhìn về tương lai dài, hình ảnh một đạo diễn Phan Bá Hỷ mà anh muốn định vị trong lòng công chúng là gì?
Phan Bá Hỷ: Đây thực sự là một câu hỏi khá lớn đối với tôi. Thành thực, tôi chưa từng cố gắng đóng khung hay định hình bản thân phải trở thành một hình mẫu đạo diễn cụ thể nào đó trong lòng công chúng. Điều duy nhất tôi dốc sức thực hiện là làm sao để mỗi câu chuyện mình kể ra đều chạm đến cảm xúc và cuốn hút người xem.
Tôi luôn tâm niệm mình là một người kể chuyện. Mà đã là người kể chuyện, thì sau khi phim khép lại, tôi mong tác phẩm của mình vẫn để lại một khoảng lặng, một dư âm nào đó trong lòng khán giả. Tôi hy vọng những giá trị nhân văn, những bài học dung dị từ bộ phim có thể đồng hành cùng họ, khiến họ suy ngẫm và hướng tới một cuộc sống tốt đẹp hơn. Có thể ví nôm na, tôi chỉ muốn góp một món ăn tinh thần tử tế và tích cực cho đời sống của công chúng. Đó mới là cái đích cuối cùng mà tôi luôn hướng tới và mong muốn sẻ chia.
Cảm ơn đạo diễn Phan Bá Hỷ đã dành thời gian cho ELLE Man Việt Nam. Chúc anh luôn giữ vững đam mê và phát triển rực rỡ trong sự nghiệp!
——-
Bài: Hoàng Thúy Vân
Ảnh: NVCC
