Trong một thế giới đang thay đổi chóng mặt, những kịch bản cũ về vai trò giới dần trở nên lỗi thời. Khi hình mẫu “trụ cột cứng rắn” không còn phù hợp với nhu cầu kết nối, thấu cảm và đồng hành trong đời sống hiện đại, nhiều người đàn ông rơi vào trạng thái lạc lối. Hãy cùng Thạc sĩ Tâm lý Minh Red đi sâu khám phá những ngã rẽ của “khủng hoảng nam tính” và tìm kiếm ánh sáng dẫn lối từ khái niệm “nam tính mềm” - một bản lĩnh mới của nam giới hiện đại.
Minh Red Là Thạc sĩ Tâm lý học tại King’s College London. Với những trăn trở về nội tâm con người và mong muốn thu hẹp khoảng cách khác biệt trong tư duy giữa hai giới, anh sẽ cùng ELLE Man Việt Nam giải mã những khía cạnh khác nhau của tình yêu dưới góc nhìn tâm lý học, đồng thời khám phá những vấn đề tinh thần phổ biến trong đời sống hiện đại.
Gần đây, có nhiều số liệu đáng chú ý về việc nam giới đang đối mặt với nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm bạn đời. Phải chăng, những định kiến về “người đàn ông lý tưởng” từ cả hai giới đã tạo ra một rào cản vô hình, khiến họ không thể tìm thấy sự kết nối cảm xúc thực sự?
Những định kiến về “người đàn ông lý tưởng”, đến từ chính nam giới lẫn kỳ vọng xã hội, đã và đang tạo ra một rào cản vô hình, khiến việc tìm kiếm bạn đời và duy trì kết nối cảm xúc trở nên khó khăn hơn. Nguyên nhân cốt lõi chính là sự “phá sản” của hình mẫu trụ cột truyền thống. Trong nhiều thế hệ, kịch bản của “Hệ tư tưởng Nam tính Truyền thống” đã dạy nam giới rằng giá trị cốt lõi của họ nằm ở vai trò trụ cột kinh tế, ở sự mạnh mẽ để đứng mũi chịu sào. Tuy nhiên, trong bối cảnh hiện đại, khi phụ nữ ngày càng độc lập về kinh tế và tự tin lèo lái cả gia đình lẫn sự nghiệp, hình mẫu bạn đời lý tưởng đã dịch chuyển từ “người chu cấp” sang “người đồng hành”. Điều này tạo ra một sự lệch pha văn hóa: nam giới vẫn đang cố gắng thể hiện một vai diễn cũ trong khi kịch bản của mối quan hệ đã hoàn toàn thay đổi. Họ phải đối mặt với một cái bẫy lưỡng nan: nếu tuân theo hình mẫu truyền thống khắc kỷ, họ sẽ thiếu đi kỹ năng kết nối cảm xúc cần thiết cho một mối quan hệ bền vững; nhưng nếu thể hiện sự mềm mỏng và dễ bị tổn thương hơn, họ lại có nguy cơ bị xem là “không đủ nam tính”.
Theo anh, những hình mẫu nam tính truyền thống trên phim ảnh, nghệ thuật và giờ đây là mạng xã hội đã ảnh hưởng đến tâm lý và hành vi của đàn ông đương đại ra sao?
Để hiểu tâm lý và hành vi của đàn ông đương đại, chúng ta không thể nhìn vào một hình mẫu duy nhất, mà phải nhìn vào một “ngã ba” đầy xung đột, nơi các kịch bản xã hội cũ và mới va chạm dữ dội. Truyền thông, từ điện ảnh đến mạng xã hội, không chỉ phản ánh mà còn kiến tạo nên chính sự xung đột này, đặt người đàn ông vào giữa những lực kéo trái ngược nhau.
Trước hết, di sản của quá khứ vẫn tiếp tục định hình một “khuôn vàng thước ngọc” về nam tính lý tưởng. Ví dụ, từ thập niên 1980, hình tượng đại tá Nguyễn Thành Luân trong “Ván bài lật ngửa” đã trở thành một chuẩn mực hoàn hảo, đặt nền móng cho một kỳ vọng ngầm rằng đàn ông phải thành đạt, quyền lực và bất khả sai lầm. Áp lực này không chỉ tồn tại trên phim ảnh. Nghiên cứu quy mô lớn về nam tính ở Việt Nam của Viện ISDS cho thấy: hơn 97% nam giới cho rằng bảo vệ phụ nữ là vai trò của họ và 83% xem áp lực tài chính là gánh nặng lớn nhất. Chuẩn mực “trụ cột – không yếu đuối” vẫn chi phối sâu sắc cách đàn ông tự định nghĩa về mình.
Khi vai trò truyền thống lung lay và áp lực trở nên quá sức, không gian mạng trở thành nơi đàn ông tìm kiếm câu trả lời, nhưng lại chỉ thấy sự phân cực. Một bên là sự trỗi dậy của “manosphere” – một không gian đậm “tính nam”, nơi nam giới đòi hỏi sự công bằng thông qua các tư tưởng chống nữ quyền, phân cấp theo mô hình “alpha – beta”, xem các mối quan hệ như một trò chơi quyền lực với các “chiến thuật chinh phục” và tư tưởng “phải thống trị”. Bên còn lại là sự xuất hiện của “nam tính mềm”, được thúc đẩy bởi văn hóa đại chúng và làn sóng K-culture. Tuy nhiên, các nghiên cứu học thuật về khán giả Việt đã chỉ ra một bức tranh phức tạp: hình mẫu nam tính mới này vừa được đón nhận, vừa bị xem là một “đe dọa giới” (gender threat) vì đi ngược lại khuôn mẫu cứng rắn truyền thống. Nam giới ngày nay đang ở giữa các lực kéo ấy: họ vừa muốn bớt “gồng” khi phải làm trụ cột, vừa liên tục bị các chuẩn mực cũ và mới nhắc nhở về vai trò của mình. Môi trường số, với những công thức giản lược về “làm đàn ông”, càng khuếch đại sự bối rối này, khiến họ kẹt giữa một quá khứ không thể với tới, một hiện tại đầy mâu thuẫn, và một tương lai chưa rõ hình hài.
Theo quan sát của anh, có những biểu hiện phổ biến nào cho thấy nam giới đang phải “đơn độc chống chọi” các vấn đề tinh thần? Liệu có một dạng “trầm cảm nam giới” thường bị hiểu sai hoặc bỏ qua không?
Đúng là có một dạng “trầm cảm nam giới” thường bị hiểu sai hoặc bỏ qua. Trầm cảm ở nam giới thường không mang gương mặt của nỗi buồn, mà đeo chiếc mặt nạ của sự tức giận và các hành vi “ngoại hiện hóa”: nỗi đau được phóng chiếu ra ngoài như cáu kỉnh, lạm dụng chất kích thích hay các hành vi liều lĩnh. Vấn đề phức tạp ở chỗ, những hành vi ngoại hiện hóa này lại thường bị nhìn nhận như vấn đề về tính cách, thay vì một tiếng kêu cứu của tinh thần.
Nói cách khác, chúng ta thường bỏ lỡ “trầm cảm nam giới” vì tìm kiếm sai dấu hiệu, tạo ra một “điểm mù chẩn đoán” trong hệ thống y tế và xã hội. Các công cụ và hiểu biết phổ thông về trầm cảm thường được xây dựng dựa trên biểu hiện “nữ tính hóa” như diễn đạt nỗi buồn bằng lời nói. Điều này vô tình khiến nỗi đau của nam giới bị bỏ sót hoặc chẩn đoán nhầm là “vấn đề quản lý cơn giận” và chỉ được phát hiện ở giai đoạn nặng. Hệ quả là một nghịch lý toàn cầu: nam giới có tỷ lệ chẩn đoán trầm cảm thấp hơn nữ giới 1,6 – 2 lần (WHO, 2019; CDC, 2023) nhưng lại tử vong do tự tử cao gấp 3-4 lần (NIMH, 2022; CDC, 2023). Bi kịch lớn nhất chính là “bản lĩnh đàn ông” – sự tự lực và im lặng chịu đựng – lại đang ngăn cản họ tìm kiếm sự hỗ trợ về sức khỏe tinh thần và tự đẩy mình vào cảnh “đơn độc chống chọi”.
Khái niệm “soft masculinity” đang dần được chấp nhận trên thế giới nhưng dường như vẫn còn lạ lẫm tại Việt Nam. Theo anh, sự mềm mỏng ở nam giới được thể hiện qua những khía cạnh nào và làm thế nào để người đàn ông tự do thể hiện những khía cạnh này một cách tự nhiên mà không sợ bị đánh giá là yếu đuối?
Khái niệm “soft masculinity” hay “nam tính mềm” vẫn còn gây nhiều tranh cãi tại Việt Nam, phần lớn vì bị hiểu sai và đánh đồng với sự yếu đuối. Sự lạ lẫm này đến từ việc “nam tính mềm” thường bị nhìn nhận qua các biểu hiện bên ngoài, như cách ăn mặc hay chăm chút ngoại hình. Tuy nhiên, về bản chất, đây là một cuộc cách mạng nội tâm, thể hiện qua sự trau dồi và làm chủ năng lực cảm xúc: tự nhận thức và điều tiết cảm xúc, giao tiếp thấu cảm, sẵn sàng bộc lộ tổn thương, có khả năng chăm sóc cho bản thân cũng như những người xung quanh. Nhìn vào những khía cạnh này, có thể thấy, “mềm mỏng” thực chất là một dạng sức mạnh nội tâm, đòi hỏi sự trưởng thành và trí tuệ cảm xúc cao.
Để có thể tự do thể hiện những năng lực này mà không sợ bị phán xét, bản thân người đàn ông phải tái định nghĩa về lòng dũng cảm, phá vỡ sự đánh đồng sai lầm giữa tổn thương và yếu đuối. Nhà nghiên cứu Brené Brown đã chỉ ra, tổn thương không phải là yếu đuối, mà chính là “nền tảng của lòng dũng cảm”. Dũng cảm không có nghĩa là phải phơi bày cảm xúc của mình với tất cả mọi người, mà là thực hành một cách có ý thức trong những “không gian an toàn” – với bạn đời, một người bạn thân hoặc nhà trị liệu. Chính trong những không gian đó, anh ta có thể dần xây dựng sự tự tin vào khả năng kết nối của mình. Cuối cùng, sự tự do để trở nên “mềm mỏng” hơn không đến từ việc xã hội ngừng phán xét, mà đến từ việc người đàn ông tự ngừng phán xét chính mình và nhận ra rằng, mở rộng bản thân để bao hàm toàn bộ trải nghiệm của con người chính là biểu hiện cao nhất của sức mạnh.
Ảnh: Tư liệu
Nếu chúng ta cần một hình mẫu nam tính mới cho thế kỷ này, theo anh, hình mẫu ấy nên mang những đặc điểm cốt lõi nào; và phụ nữ có thể đón nhận một người đàn ông mềm mỏng, đa chiều, “con người” hơn như thế nào?
Hình mẫu nam tính mới và sự đón nhận của phụ nữ có thể xem như hai khía cạnh tương hỗ – hai vũ công cùng nhau kiến tạo nên một vũ điệu mới. Nếu trước kia, vũ điệu truyền thống được xây dựng trên một kịch bản cứng nhắc: đàn ông là người dẫn dắt bằng sức mạnh kinh tế và giữ một “khung” vững chãi, còn người phụ nữ được kỳ vọng sẽ đi theo sự dẫn dắt ấy; thì giờ đây, “sàn nhảy” của xã hội hiện đại đã thay đổi giai điệu. Việc cố gắng thực hiện những bước nhảy cũ trên nền nhạc mới chắc chắn sẽ dẫn đến sự lỡ nhịp, ngượng ngùng và mất kết nối.
Do đó, vũ điệu của tình yêu đương đại đòi hỏi cả hai phải cùng nhau học những bước nhảy mới. Người đàn ông không chỉ bước đi mạnh mẽ, dứt khoát mà còn phải học cách thả lỏng, ứng tác, dám thực hiện những động tác cần sự tin tưởng tuyệt đối vào bạn nhảy – cũng chính là dũng cảm để bộc lộ tổn thương. Người phụ nữ không chỉ nương theo mà còn học cách dẫn dắt, khởi xướng những nhịp điệu mới, tạo ra một không gian an toàn trên sàn nhảy, nơi bạn nhảy có thể thử một bước đi mới mà không sợ bị chê cười nếu lỡ vấp ngã.
Vẻ đẹp của vũ điệu này không nằm ở việc thực hiện những bước nhảy hoàn hảo mà ở sự đồng điệu được tạo ra trong từng khoảnh khắc ứng tác. Nó đòi hỏi sự lắng nghe sâu sắc bằng cả cơ thể và tâm hồn, sự tin tưởng để cùng nâng đỡ nhau qua những quãng nhạc khó. Cuộc kiến tạo chung đầy tính nghệ thuật này, một vũ điệu vừa mạnh mẽ vừa mềm mại, chính là bản chất của một tình yêu đích thực và kiên cường trong thời đại của chúng ta.
