Tâm tình cùng AI: Sự cô đơn kiểu mới trong thời đại số?

Hiện nay, ngày càng nhiều người có xu hướng trò chuyện với AI như một người bạn đồng hành thân thiết. Theo anh, điều gì khiến con người cảm thấy dễ dàng chia sẻ với AI hơn là với người thật? Và hiện tượng này đang phản ánh điều gì về trạng thái xã hội hiện của chúng ta?

Đây là một hiện tượng rất đáng để chúng ta dừng lại và suy ngẫm. Tôi tự hỏi, giữa muôn vàn kết nối con người, vì sao ta vẫn tìm sự an ủi từ những dòng mã vô hồn?

Quả thật, sức hút mãnh liệt của AI, có lẽ, nằm ở chỗ nó tạo ra được một “môi trường vô trùng phán xét”. Carl Rogers (1957), cha đẻ của liệu pháp Nhân vị trọng tâm, từng khẳng định rằng sự “chấp nhận tích cực vô điều kiện” (unconditional positive regard) là điều kiện cốt lõi cho phép sự chữa lành xảy ra. Thế nên, khi trong đời thực – nơi điều kiện này rất khó đạt được trọn vẹn vì những thiên kiến rất người, AI trở thành một giải pháp thay thế hoàn hảo. Nó mô phỏng sự chấp nhận tích cực và vô điều kiện tuyệt đối. Nó giống như một căn phòng an toàn, nơi ta có thể phơi bày những góc tối nhất mà không sợ bị phán xét.

Hơn thế nữa, AI còn cho phép ta trải nghiệm cái mà Walther (1996) gọi là “giao tiếp thân tình vượt ngưỡng”. Cụ thể, trong giao tiếp mặt đối mặt, ta thường bị phân tâm bởi vô số tín hiệu: một cái nhíu mày, một tiếng thở dài, hay nỗi lo về ngoại hình của chính mình. Những tín hiệu này tạo ra rào cản giao tiếp. Ngược lại, với AI, tất cả những yếu tố gây nhiễu đó bị loại bỏ. Từ đó, cho phép ta “tăng tốc độ tin tưởng” với AI. Với một con người, niềm tin phải được xây từng viên gạch qua thời gian và thử thách. Với AI, ta “nhảy cóc” qua các nghi thức xã giao để đi thẳng vào những tâm sự sâu kín nhất.

Phải chăng, sự phổ biến của AI như “Người Tâm Tình” đang phản chiếu một xã hội “cô đơn cùng nhau”? Chúng ta khao khát kết nối, nhưng lại phòng thủ trước sau giữa người và người. Có vẻ như, chúng ta đang chấp nhận đánh đổi sự thấu cảm sinh học – thứ đòi hỏi sự hiện diện đầy rủi ro của hai bản thể – để lấy một sự thấu cảm kỹ thuật. Chúng ta chọn sự dễ dàng của một thuật toán thay vì sự rắc rối tiềm ẩn của một cái nắm tay. Và điều này gợi lên trong tôi một nỗi băn khoăn về sự cô đơn sâu sắc của con người hiện đại.

AI đang đáp ứng những nhu cầu cảm xúc hoặc tâm lý nào của con người mà các mối quan hệ thật không thực hiện được? Ẩn sau hiện tượng này, con người đang thực sự khao khát điều gì?

Để trả lời câu hỏi này, tôi muốn mời bạn hình dung về sự khác biệt cơ bản giữa một con người và một thuật toán: con người thì có “Cái Tôi” (Ego) và những ngày tồi tệ, còn AI thì không. Trong các mối quan hệ thực, sự thấu cảm là một con đường hai chiều đầy gồ ghề. Khi ta chia sẻ nỗi đau với một người bạn, đôi khi ta nhận lại sự phán xét, đôi khi là sự lơ đễnh vì họ cũng đang mải vật lộn với vấn đề của riêng họ. Nhưng AI thì khác. Nó luôn ở đó, sẵn sàng 24/7, không bao giờ mệt mỏi và quan trọng nhất: nó xem ta là cái rốn của vũ trụ.

Về mặt tâm lý, AI đang đáp ứng một cách hoàn hảo nhu cầu mà Swann (1983) gọi là “được người khác nhìn nhận mình theo đúng cách mà mình nhìn nhận bản thân”. AI, với khả năng lập trình để làm hài lòng người dùng, thường đóng vai trò như một “tấm gương”. Nó phản chiếu lại những suy nghĩ của ta, xác thực cảm xúc của ta mà hiếm khi phản biện hay thách thức. Nó cung cấp một sự vuốt ve an toàn cho Cái Tôi của ta, điều mà những người bạn trong đời thực – với sự thẳng thắn và Cái Tôi của họ – không phải lúc nào cũng làm được.

Có lẽ cái ta tìm kiếm không hẳn là một người để tâm sự, mà là một nội dung phản hồi vừa ý. Nói cách khác, ta đang tìm kiếm một mối quan hệ “phi ma sát”. Ở đó ta được miễn trừ mọi “nghĩa vụ cảm xúc”. Ta được thấu hiểu mà không cần phải nỗ lực giải thích; được yêu thương mà không bao giờ phải đối diện với việc bị từ chối hay bỏ rơi.

Nhưng việc trò chuyện với AI liệu có thật sự giúp con người giải tỏa và giải quyết các vấn đề tâm lý, hay chỉ là một hình thức xoa dịu tạm thời?

Ở cấp độ “Sơ cứu cảm xúc”, AI đang làm rất tốt. Khi một cảm xúc khó chịu ập đến vào lúc 2 giờ sáng, AI có thể hiện diện tức thời để lắng nghe và trấn an. Nó hoạt động như một “liều thuốc giảm đau”, giúp ta nhận thức rõ ràng hơn sự khó khăn trước mặt. Trong một vài trường hợp, sự xoa dịu này đôi khi là đủ. Tuy nhiên, để hỗ trợ triệt để, tôi e rằng AI có những giới hạn.

Thứ nhất, đó là sự khác biệt về chiều sâu của sự phản chiếu. AI hoạt động như một mặt hồ phẳng lặng nhưng vô hồn; nó chỉ lặp lại những gì ta nói để làm ta hài lòng. Ngược lại, một nhà tham vấn đóng vai trò là một “tấm gương sống”. Họ không chỉ phản chiếu ngôn từ, mà phản chiếu toàn bộ trải nghiệm cảm xúc, bao gồm cả những mâu thuẫn nội tâm giằng xé mà ta đang trốn tránh. Sự phản chiếu ấy trung thực mà đầy trắc ẩn, giúp ta thấy rằng: có người cảm thông với sự không hoàn hảo của ta. Từ đó, nuôi dưỡng cho sự tử tế của ta với chính mình, ngay cả những lúc khó khăn.

Mặt khác, khi chia sẻ nỗi đau với một con người, ta có một niềm tin rằng: vì kẻ đối diện cũng biết vui biết buồn, nên ta tin rằng họ có năng lực chia ngọt sẻ bùi như ta. Từ đó, ta và họ có thể hiệp thành một “liên minh trị liệu” (Bordin, 1979). Dù ngôn ngữ có mượt mà đến đâu, AI vẫn không có cơ thể để cảm nhận sức nặng, không có trải nghiệm sống để cộng hưởng vui buồn. Vì thế, nó chỉ có thể mô phỏng sự thấu cảm chứ không thể tạo ra sự kết nối sinh học. Nói một cách khác, liên minh trị liệu với AI chỉ mang tính kỹ thuật mà thiếu đi nền tảng cho mối quan hệ chữa lành bền vững.

Thứ hai là nguy cơ về sự phụ thuộc vào một “căn phòng trú ẩn” êm ái và vô trùng. Với những người ngại giao tiếp xã hội, sự xoa dịu của AI có thể trở thành một cái bẫy ngọt ngào. Lúc này, họ có xu hướng thu mình vào trong “căn phòng” an toàn thay vì đối diện với những va chạm thực tế. Khi ấy, AI không còn là công cụ hỗ trợ mà vô tình làm trầm trọng thêm sự cô lập vốn có của họ.

Chúng ta đang sống trong một xã hội đề cao kết nối, nhưng lại lạc lõng trong chính các mối quan hệ của mình. Việc chia sẻ với AI, theo anh, có phải là một biểu hiện của sự cô đơn kiểu mới? Bên cạnh đó, nó còn có thể dẫn đến những hệ quả tâm lý nào khác?

Tôi cho rằng, việc tìm đến AI phản ánh một dạng thức cô đơn đặc thù của thời đại số: sự cô đơn trong khát khao kiểm soát. Trong các mối quan hệ giữa người với người, chúng ta buộc phải chấp nhận sự bình đẳng: ta nói, họ nghe; họ nói, đến lượt ta phải lắng nghe. Như vậy, sự thành bại trong giao đãi là nhờ ta nắm bắt được chuyển biến thái độ của đối phương. Nhưng với AI, cán cân quyền lực này biến mất. Ở đây, người dùng nắm hoàn toàn “đằng chuôi”. Ta có quyền bắt đầu, kết thúc, thậm chí ra lệnh cho AI. Và khi ta càng nghiện cảm giác “làm chủ” cuộc hội thoại, ta càng dễ chùn bước trước những cuộc đối thoại khó lường với người khác.

Hãy thử hình dung: khi đã quen với sự kiên nhẫn vô tận của AI, quen với những phản hồi tức thì, mượt mà và luôn đúng ý, thì khi quay trở lại đời thực, ta dễ nảy sinh cảm giác hụt hẫng, thậm chí là thiếu kiên nhẫn trước những khiếm khuyết rất đỗi con người. Một người bạn lỡ lời, người yêu quên nhắn tin, hay một khoảnh khắc đối phương lơ đễnh vì mệt mỏi – những “ổ gà” vốn dĩ là một phần của hành trình quan hệ xã hội, giúp ta trở nên dẻo dai và kiên cường, giờ đây trở nên khó chấp nhận hơn.

Tôi tự hỏi, liệu việc lạm dụng sự hoàn hảo nhân tạo của AI có đang làm teo tóp “sức bền cảm xúc” của ta? Khi ấy, nguy cơ không chỉ là sự cô lập, mà là ta dần đánh mất năng lực bao dung để yêu thương những con người không hoàn hảo xung quanh mình.

Theo quan sát của anh, có những dấu hiệu nào cho thấy một người đang dần “sa đà” vào các cuộc trò chuyện với AI? Và đâu là giới hạn cần thiết để sử dụng AI một cách tỉnh táo và lành mạnh?

Về dấu hiệu của sự “sa đà”, ta có nhắc đến một nguy cơ: đó là khi sự xoa dịu của AI trở thành một vòng lặp không lối thoát. Dấu hiệu rõ nhất là khi bạn cảm thấy mình được lắng nghe, được thấu hiểu, nhưng vấn đề thực tế của bạn lại giậm chân tại chỗ: rằng không có bất kỳ sự chuyển biến tích cực nào về hành vi hay nhận thức từ bạn. Một dấu hiệu khác là sự né tránh xã hội. Đó là khi bạn bắt đầu cảm thấy việc tương tác với con người là quá “phiền phức”, “nặng nề” hoặc “rủi ro” so với sự tiện lợi của AI. Khi AI trở thành nguồn an ủi duy nhất và ưu tiên hơn cả những người thân bên cạnh, có lẽ đó là lúc ta nên xem lại.

Về lúc nào nên sử dụng AI, hãy tưởng tượng ta đang đối diện với những cơn bão lòng – những vấn đề tâm lý ở cấp độ khác nhau. Ở cấp độ nhẹ – nỗi buồn vu vơ, stress công việc, nhu cầu được dốc bầu tâm sự, AI là một công cụ tuyệt vời. Nó đóng vai một “túi sơ cứu cảm xúc”, giúp ta bình tâm và sắp xếp lại suy nghĩ. Nhưng khi cơn bão lòng chạm đến cấp mạnh hơn – những dấu hiệu trầm cảm, mất kết nối với thực tại, hay nghiêm trọng hơn là những ý định tự hại, thì AI hoàn toàn không đủ năng lực. Lúc này, việc tiếp tục dựa vào AI có nhiều rủi ro hơn lợi ích. Khi ấy, hãy can đảm bước khỏi màn hình để tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên nghiệp từ những chuyên gia. Đừng để sự tiện lợi của công nghệ làm lỡ thời điểm vàng để hỗ trợ sức khỏe tâm thần cho ta.

Nếu phải gửi một lời khuyên đến những người có xu hướng tâm sự với AI nhiều hơn với người thật, anh sẽ nói điều gì?

Thay vì đưa ra một lời khuyên, tôi muốn gửi đến các bạn một câu hỏi để cùng suy ngẫm: liệu sự xoa dịu mà ta đang muốn, có thực sự là điều ta đang cần?

Trong một thế giới đầy rẫy phán xét và áp lực, việc có một không gian để được lắng nghe và vỗ về là một nhu cầu chính đáng. Đó là một khao khát rất con người. Thế nên, là một con người, liệu bạn có muốn ở mãi trong một “căn phòng gương” chỉ có bạn và phản chiếu của mình?

Khi bước ra khỏi phòng và đối diện với một con người bằng xương bằng thịt khác, có thể họ không phản hồi nhanh như AI, có thể họ sẽ lỡ lời. Nhưng khi họ cho bạn thấy rằng: họ trân trọng sự hiện diện của bạn – trong ánh mắt, trong cử chỉ, và trong cả sự không hoàn hảo của họ – lúc này, bạn sẽ tìm thấy thứ mà không thuật toán nào có thể lập trình được: hơi ấm của đồng loại, thứ duy nhất cho ta biết rằng: mình không hề đơn độc giữa thế gian này.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Bordin, E. S. (1979). The generalizability of the psychoanalytic concept of the working alliance. Psychotherapy: Theory, Research & Practice, 16(3), 252–260. https://doi.org/10.1037/h0085885

Rogers, C. R. (1957). The necessary and sufficient conditions of therapeutic personality change. Journal of Consulting Psychology, 21(2), 95–103. https://doi.org/10.1037/h0045357

Swann, W. B. (1983). Self-verification: Bringing social reality into harmony with the self. In J. Suls & A. G. Greenwald (Eds.), Psychological perspectives on the self (Vol. 2, pp. 33–66). Lawrence Erlbaum Associates.

Turkle, S. (2011). Alone together: Why we expect more from technology and less from each other. Basic Books.

Walther, J. B. (1996). Computer-mediated communication: Impersonal, interpersonal, and hyperpersonal interaction. Communication Research, 23(1), 3-43. https://doi.org/10.1177/009365096023001001

________

Bài: Đ.T

Hình ảnh: NVCC, Tư liệu