[ELLEMan Health Talk] Đái tháo đường: Căn bệnh của kỷ nguyên hiện đại

Trong cuộc trò chuyện cùng ELLE Man Việt Nam, Tiến sĩ, Bác sĩ Nguyễn Nhật Nam – Trưởng phòng Kế hoạch Tổng hợp kiêm Bác sĩ chuyên khoa Nội tiết tại Bệnh viện Quốc tế Hạnh Phúc – đã chia sẻ về nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết cũng như những phương pháp phòng ngừa hiệu quả căn bệnh này.

Xin bác sĩ chia sẻ ngắn gọn khái niệm, nguyên nhân và những triệu chứng cơ bản thường gặp của đái tháo đường?

Đái tháo đường là tình trạng lượng đường trong máu vượt ngưỡng cho phép. Bình thường, insulin – một hormone do tuyến tụy tiết ra – sẽ đóng vai trò cho phân tử đường đi vào tế bào để tạo năng lượng. Khi insulin không được sản xuất đủ hoặc hoạt động thiếu hiệu quả, đường sẽ “ứ đọng” trong máu, từ đó gây bệnh.

Các triệu chứng dễ nhận thấy bao gồm: Sụt cân không rõ lý do, khát nước liên tục, đi tiểu nhiều lần và thèm đồ ngọt. Đây là những “tín hiệu cảnh báo” mà bệnh nhân cần đặc biệt lưu ý.

Bác sĩ có thể cho biết đái tháo đường tuýp 1 và tuýp 2 khác nhau thế nào, và cách nhận biết từng loại ra sao?

Điểm khác biệt lớn nhất nằm ở cơ chế bệnh sinh. Với đái tháo đường tuýp 1, hệ miễn dịch tấn công chính tuyến tụy khiến insulin gần như không được sản xuất. Do đó, bệnh thường khởi phát ở người trẻ (dưới 30 tuổi), tiến triển nhanh và biểu hiện rầm rộ.

Ngược lại, đái tháo đường tuýp 2 là sự kết hợp giữa việc tụy sản xuất insulin không đủ và tình trạng “kháng insulin” (insulin có được tiết ra nhưng hoạt động kém hiệu quả). Tuýp 2 thường âm thầm, gặp nhiều ở người trung niên, gắn liền với lối sống hiện đại ít vận động và thừa cân, béo phì.

Thực trạng đái tháo đường ở Việt Nam đang diễn biến ra sao, và nguyên nhân chính nào khiến tỉ lệ mắc bệnh gia tăng?

Theo thống kê Bộ Y tế năm 2023, có khoảng 7,3% dân số mắc đái tháo đường và 17% đang ở giai đoạn tiền đái tháo đường (dạng nhẹ hơn của đái tháo đường). Những con số này phản ánh tình trạng rối loạn đường huyết đang ở mức đáng báo động.

Nguyên nhân chính xuất phát từ lối sống đô thị hóa: Chế độ ăn dư thừa năng lượng, thói quen ít vận động và tỷ lệ thừa cân, béo phì ngày càng cao. Đây là “mảnh đất màu mỡ” cho bệnh phát triển.

Liệu tỷ lệ mắc đái tháo đường ở nam và nữ có sự khác biệt hay không, và yếu tố sinh lý nào khiến một giới dễ bị ảnh hưởng hơn, thưa bác sĩ?

Thống kê cho thấy nam giới có nguy cơ cao hơn nữ giới một chút. Lý do chưa hoàn toàn sáng tỏ, nhưng có thể liên quan đến phân bố mỡ trong cơ thể. Nam giới thường tích mỡ vùng bụng trên tạo hình “quả táo”, trong khi nữ giới thường tích mỡ ở hông, đùi tạo hình “quả lê”.

Nhiều nghiên cứu chứng minh mỡ bụng (dáng quả táo) có hại hơn, liên quan mật thiết đến rối loạn chuyển hóa và nguy cơ tim mạch. Đây là yếu tố giải thích phần nào khác biệt về tỷ lệ bệnh giữa hai giới.

Những biến chứng nguy hiểm thường gặp của đái tháo đường là gì, và mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe ra sao?

Đái tháo đường không dừng lại ở đường huyết cao. Nếu không kiểm soát tốt, bệnh sẽ dẫn đến hàng loạt biến chứng như nhồi máu cơ tim, đột quỵ, suy thận, mù lòa, loét chân, thậm chí phải cắt cụt chi,… Những biến chứng này làm suy giảm chất lượng cuộc sống, khả năng lao động và là nguyên nhân trực tiếp gây tử vong ở nhiều bệnh nhân.

Bác sĩ cho thể chia sẻ những quan niệm sai lầm phổ biến về đái tháo đường là gì, và chúng gây hại thế nào cho việc điều trị?

– Hiểu sai về cân nặng: Nhiều người nghĩ bệnh nhân đái tháo đường luôn gầy gò, sụt cân. Thực tế, phần lớn bệnh nhân tuýp 2 khởi phát từ nền tảng thừa cân, béo phì. Chỉ khi bệnh tiến triển nặng, đường huyết quá cao mà không điều trị, họ mới xuất hiện tình trạng sụt cân nhanh kèm khát và tiểu nhiều.

– Ngại dùng thuốc: Có người cho rằng “uống thuốc rồi sẽ phải lệ thuộc cả đời”, nên cố trì hoãn. Đây là suy nghĩ nguy hiểm. Dùng thuốc từ sớm giúp ổn định đường huyết, ngăn biến chứng và thường làm phác đồ về sau đơn giản hơn. Ngược lại, chậm trễ sẽ khiến bệnh diễn tiến xấu, phải dùng nhiều thuốc, liều cao và chi phí tăng.

Công nghệ y tế hiện nay hỗ trợ thế nào trong việc chẩn đoán, theo dõi và quản lý đái tháo đường?

Y học hiện đại mang đến nhiều công cụ mạnh mẽ. Ngoài các xét nghiệm truyền thống, nay bệnh nhân có thể sử dụng máy đo đường huyết liên tục (CGM), thiết bị kết nối smartphone, hoặc ứng dụng theo dõi dinh dưỡng và vận động.

Những công nghệ này giúp cả bác sĩ và bệnh nhân có cái nhìn rõ ràng hơn về diễn tiến bệnh, từ đó điều chỉnh phác đồ nhanh chóng và hiệu quả hơn.

Khi xây dựng phác đồ cá nhân hóa, đâu là những yếu tố đặc thù mà bác sĩ cần cân nhắc để đạt hiệu quả tối ưu?

Không có một “công thức chung” cho tất cả bệnh nhân. Khi xây dựng phác đồ, bác sĩ cần đánh giá toàn diện: Yếu tố nguy cơ tim mạch, tuổi tác, cân nặng, bệnh kèm theo, thói quen sống, điều kiện kinh tế và khả năng tuân thủ của từng người.

Đường huyết (HbA1C, glucose máu) chỉ là một trong nhiều chỉ số. Quan trọng hơn, việc lựa chọn thuốc cần được ưu tiên những loại làm giảm nguy cơ biến chứng tim mạch, vốn là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở bệnh nhân đái tháo đường.

Bệnh nhân đái tháo đường cần tuân thủ điều trị ra sao, và hậu quả thế nào nếu bỏ dở hoặc tự ý thay đổi phác đồ?

Thuốc chỉ phát huy tác dụng tối ưu khi bệnh nhân uống đúng chỉ định, đúng liều, đúng thời điểm (trước hay sau ăn), đúng số lần trong ngày. Song song đó, lịch tái khám định kỳ giúp bác sĩ kịp thời điều chỉnh phác đồ.
Ngược lại, việc bỏ khám hoặc tự ý thay đổi thuốc có thể khiến đường huyết tăng cao, dẫn đến biến chứng nguy hiểm đã kể trên.

Theo bác sĩ, điều quan trọng nhất mà cộng đồng cần thay đổi để phòng ngừa và giảm gánh nặng đái tháo đường?

Tầm soát sớm đái tháo đường là yếu tố quyết định. Nếu phát hiện bệnh sớm ở giai đoạn tiền đái tháo đường, can thiệp bằng thay đổi lối sống và thuốc có thể giúp đảo ngược tình trạng, phòng ngừa hoặc làm chậm tiến triển sang đái tháo đường thực sự.

Ngoài ra, cộng đồng cần hình thành thói quen sinh hoạt lành mạnh: Ăn uống điều độ, tập thể dục đều đặn, duy trì cân nặng hợp lý. Đây là “liều thuốc đơn giản” nhưng hiệu quả nhất để giảm gánh nặng y tế lẫn kinh tế của đái tháo đường cho bản thân, gia đình và xã hội.

Cảm ơn bác sĩ đã chia sẻ cùng ELLE Man Việt Nam!

_____

Bài: Anh Tuấn

Hình ảnh: NVCC, Tư liệu