“The Odyssey”: Sau vinh quang, ta là người hùng hay quỷ dữ?
Bài Tuan Anh
Qua hơn hai thập kỷ, mỗi tác phẩm là một viên gạch vững chắc kiến tạo nên lâu đài điện ảnh mang tên Nolan. Dù có đá chéo sang nhiều thể loại từ dòng phim siêu anh hùng, khoa học viễn tưởng cho đến sử thi hay tiểu sử thì mạch ngầm tư tưởng của ông vẫn nhất quán. Đó là cuộc truy vấn không hồi kết về đức tin, bản ngã, thân phận con người lẫn sự cô độc của những kẻ tự phụ chạy theo những điều vĩ đại nhưng rồi cay đắng nhận ra bản thân chỉ là sinh linh nhỏ bé trôi dạt giữa dòng đời đầy khả thể. The Odyssey cũng không phải ngoại lệ.
Cấu trúc phi tuyến tính đặc trưng
The Odyssey ngược dòng về nguồn cơn của một đại bi kịch: vụ bắt cóc nàng Helen dẫn đến cuộc viễn chinh trừng phạt Troy do đại tướng Agamemnon tổng chỉ huy. Lên đường cùng liên quân, Odysseus (Matt Damon) chấp nhận bỏ lại sau lưng mái ấm Ithaca cùng vương hậu Penelope (Anne Hathaway) và đứa con thơ Telemachus (Tom Holland). Mười năm sa lầy chỉ thực sự chấm dứt khi Odysseus tung ra mưu kế con ngựa gỗ, giúp người Hy Lạp đoạt lấy chiến thắng. Tin thắng trận lan về từ lâu nhưng suốt một thập kỷ, bóng dáng hạm đội Ithaca vẫn bặt vô âm tín. Tại quê nhà, Penelope rơi vào tình thế nội ứng ngoại hợp trước sự bủa vây của trăm gã cầu hôn xảo quyệt. Chúng lợi dụng “Xenia” – Luật hiếu khách tối thượng của thần Zeus để biến cung điện thành nơi chè chén vô độ. Trăm kẻ ký sinh trung thành tuyệt đối với đặc quyền được tiếp đón, nhưng lại ngang nhiên chà đạp lên nghĩa vụ tôn trọng gia chủ.
Kịch bản của bộ phim được chia tách và đan xen nhịp nhàng giữa ba dòng thời gian khác biệt trong suốt nửa đầu tác phẩm. Ở nhánh phim đầu tiên, chúng ta ngược về mốc thời gian tám năm sau ngày thành Troy sụp đổ. Từ chối đi chung đường với Vua Agamemnon, Odysseus cùng những người lính trung thành đang phải lênh đênh giữa những vùng biển vô định, tuyệt vọng tìm đường hồi hương.
Dòng thời gian thứ hai đưa người xem đến với thực tại cay đắng của kiếp lưu vong, trên hòn đảo Ogygia của nữ thần Calypso, một Odysseus già nua, mất trí nhớ đang vật lộn chắp vá từng mảnh vỡ ký ức để tìm lại chính mình. Dòng thời gian cuối cùng hướng về quê nhà Ithaca nơi hoàng hậu Penelope và hoàng tử Telemachus phải gồng mình chịu đựng và chống chọi sự lộng hành của lũ cầu hôn tham lam, tàn bạo đang tàn phá sản nghiệp hoàng gia.
Bằng cách đảo lộn các chiều thời gian, Nolan tạo nên sự tương phản nhức nhối giữa một quá khứ chiến chinh lẫm liệt nhưng đẫm máu và một hiện tại cô độc, bế tắc của người anh hùng. Đồng thời, đạo diễn cũng khéo léo tri ân truyền thống kể chuyện truyền khẩu của Homer thông qua cấu trúc “truyện trong truyện” vô cùng khéo léo. Điển hình như câu chuyện về con ngựa gỗ thành Troy hiện lên chậm rãi qua lời kể của Vua Menelaus, được lọc qua tâm tưởng của hoàng tử Telemachus. Hay những cuộc chạm trán với quái vật khổng lồ Polyphemus, phù thủy Circe cũng chỉ là những lát cắt ký ức được Odysseus kể lại cho nữ thần Calypso. Mạch phim chỉ thực sự hội tụ về một dòng chảy tuyến tính duy nhất ở hồi cuối – khoảnh khắc Odysseus quyết định rời đảo, dấn thân vào hành trình về nhà thực thụ, đẩy nhịp phim lên cao trào dồn dập và căng thẳng tột độ hướng tới cuộc thanh trừng đẫm máu tại Ithaca.
Để chiến thắng, anh hùng phải hoá quỷ dữ?
Trước khi công chiếu chính thức, The Odyssey vướng phải không ít tranh cãi trong việc phân vai, đặc biệt là lựa chọn Lupita Nyong’o cho vai Helen. Nhiều người hoài nghi vì cho rằng diện mạo của Helen trong phiên bản này không đủ “nghiêng nước nghiêng thành” để khơi mào một cuộc đại chiến. Thế nhưng, Nolan đã đưa ra một lời giải sòng phẳng và hoàn toàn thuyết phục. Vị đạo diễn lật ngược câu: Ý nghĩa thực sự của cuộc chiến thành Troy là gì? Liệu có cuộc viễn chinh xương máu nào lại được đánh đổi chỉ vì một hồng nhan?
Theo đó, trên thực tế, liên quân Hy Lạp ngày xuất binh vốn chưa từng là một khối thống nhất. Đằng sau cái cớ đòi lại vương hậu Helen thực chất là một cuộc chiến tranh thương mại phi nghĩa và các tiểu quốc bị xích chung vào cỗ xe tam mã của lợi ích địa chính trị. Chính vì cái nền móng rạn nứt ấy, mười năm bao vây thành Troy thực chất là mười năm phe Hy Lạp tự cấu xé lẫn nhau trong một cuộc chiến tiêu hao về cả thể xác lẫn tinh thần. Và có lẽ, chiến thắng cuối cùng của họ không phải là nhờ sức mạnh quân sự vượt trội, mà là vì Odysseus – một kẻ mắc kẹt trong vết nứt ấy đã nhận ra rằng cách duy nhất để kết thúc cuộc chiến tự hủy hoại của chính phe mình là phải dùng đến một lời nói dối vĩ đại và tàn nhẫn nhất lịch sử, lời nói dối mang tên “ngựa gỗ thành Troy”.
Song, con ngựa gỗ chỉ là phần xác; phần hồn của nó là một kịch bản thao túng tâm lý đám đông hoàn hảo. Odysseus đã vũ khí hóa chính đức tin và khát vọng hòa bình của người Troy, biến món quà tạ tội với thần linh thành chiếc thòng lọng tự siết cổ nạn nhân. Sự tàn nhẫn nhất của một lời nói dối không phải là việc nó gây ra cái chết, mà là việc nó trao cho nạn nhân một niềm hy vọng giả tạo ngay trước bờ vực của sự diệt vong. Thử tưởng tượng, đêm đó ở Troy, người dân mở hội ăn mừng, uống rượu, ca hát và nhảy múa quanh con ngựa gỗ. Sau mười năm sống trong sợ hãi và nước mắt, họ tin rằng chiến tranh đã kết thúc, rằng các vị thần đã mỉm cười với họ và ngày mai con cái họ sẽ được sống trong bình yên. Lời nói dối của Odysseus đã đẩy cảm xúc của cả một thành phố lên đỉnh cao của sự hạnh phúc.
Và rồi, ngay trong khoảnh khắc họ say ngủ với niềm tin hạnh phúc đó, bụng con ngựa mở ra. Những người lính Hy Lạp bước ra từ bụng ngựa để tàn sát một thành phố không phòng bị. Người Troy tỉnh dậy từ giấc mơ hòa bình để lao thẳng vào cơn ác mộng diệt chủng. Họ bị giết khi đang say rượu, khi đang ôm vợ con, khi vũ khí đã cất vào kho. Lời nói dối này tàn nhẫn vì nó tước đi của người Troy ngay cả một cơ hội được chết trong tư thế của những chiến binh, họ chết như những kẻ ngây thơ bị lừa gạt.
Ở góc độ của Nolan, lời nói dối này tàn nhẫn với chính người tạo ra nó: Odysseus. Là một chiến binh, ông không thể tự hào về chiến thắng này như cách tự hào về những trận đấu tay đôi. Chiến thắng bằng con ngựa gỗ là một chiến thắng bôi nhọ danh dự, biến các chiến binh thành những kẻ đâm lén trong đêm. Khi chứng kiến thành Troy rực cháy trong biển máu từ kết quả của mưu kế do chính mình bày ra, Odysseus hiểu rằng lời nói dối ấy đã đóng đinh số phận ông. Ông đã cứu được vạn chiếc thuyền Hy Lạp, nhưng ông đã đánh đổi bằng danh dự của một người anh hùng. Từ khoảnh khắc con ngựa gỗ bước qua cổng thành Troy, Odysseus không bao giờ có thể quay lại làm người đàn ông thuần khiết của mười năm trước được nữa. Ông là một kẻ lừa đảo, một con quỷ dữ.
Từ Odysseus, ta nhìn thấy bóng dáng của rất nhiều những nhân vật khác trong sự nghiệp của Nolan, là Dom Cobb, Robert Oppenheimer hay Bruce Wayne… Họ là những kẻ bị vây hãm bởi nỗi ám ảnh. Họ sở hữu trí tuệ kiệt xuất, mong muốn bay tới những điều kỳ vĩ, nhưng cũng đều là những vĩ nhân tự phụ, để rồi phải sống phần đời còn lại với vết sẹo chí mạng của sự tự cắn rứt lương tâm, run rẩy nhận ra mình đã trở thành kẻ hủy diệt thế giới.
Odysseus, nhìn từ những sang chấn chiến tranh
Bi kịch của Odysseus nằm ở chỗ, sau khi đóng tròn vai con quỷ để mang lại chiến thắng thương mại cho Agamemnon, ông nhận ra mình bị mắc kẹt trong chính hình hài đó. Mười năm vượt biển trở về Ithaca, những quái vật ông gặp trên đường đi, từ tiếng hát mê hoặc của Siren, sự lãng quên của hoa sen, cho đến hang tối của gã khổng lồ Cyclops… thực chất là những tấm gương phản chiếu các góc tối trong tâm thức của một cựu binh. Cái tài của Nolan nằm ở việc tước bỏ lớp áo thần thánh hữu hình của các vị thần đỉnh Olympus. Thần linh trong thế giới của ông không có hình dáng, thần linh hòa tan vào thiên nhiên. Họ là cơn thịnh nộ của biển cả, là sấm sét rền rĩ trên đầu, là sóng nước, thiên tai… Đứng trước sự trừng phạt mang tính bản nguyên ấy, mọi sức mạnh vũ lực của đại binh Hy Lạp bỗng trở nên vô nghĩa và nhỏ bé đến tội nghiệp.
Chính tư duy duy lý này đã giúp The Odyssey hiện đại và hợp thời. Các sinh vật huyền thoại hay đấng tối cao giờ đây được Nolan nội tâm hóa, trở thành tấm gương phản chiếu những vết sẹo tinh thần mà chiến tranh để lại. Hóa ra, hành trình vượt biển của Odysseus thực chất là một cuộc viễn chinh vào sâu trong tâm thức, rằng con quỷ gớm ghiếc nhất không trốn sau vách đá Scylla hay hang sâu Cyclops, mà nó ẩn náu ngay trong bóng ma tội lỗi, sự cô độc, sự ám ảnh, lòng tự kiêu cực đoan lẫn mặc cảm của một vị tướng bước ra từ cuộc chiến đẫm máu.
Sự bạo liệt trong cách xử lý tâm lý của Nolan được đẩy lên đỉnh điểm ở phân đoạn đối mặt với bầy Siren và chuyến viễn chinh vào cõi chết Hades. Khi đi qua vùng biển của các Siren, người anh hùng bị đay nghiến bởi những lời hát mổ xẻ chính những lời hứa mà anh đã thất, về những người đồng đội mà anh đã bỏ lại phía sau dưới chân thành Troy rực lửa. Ở phân đoạn vượt qua cửa tử vào cõi Hades, những vong hồn trồi lên từ bãi cát đen lạnh lẽo, thèm khát những giọt máu hiến tế với mong muốn có cơ hội thốt ra lời buộc tội cay nghiệt dành cho vị vua của họ. Trong số những bóng ma ấy, sự xuất hiện của Agamemnon chính là nhát dao chí mạng găm thẳng vào tâm trí đang bên bờ vực đổ vỡ của Odysseus. Cái chết thảm khốc của vị chủ tướng dưới tay người vợ Clytemnestra nhằm rửa hận cho đứa con gái tội nghiệp Iphigenia bị hiến tế trước ngày xuất quân đã phơi bày một hiện thực tàn nhẫn: chiến tranh đã san phẳng đi thành trì của đối phương, nhưng nó cũng kịp nghiền nát cấu trúc gia đình và nền tảng đạo đức của chính xã hội Hy Lạp ngay từ trong lòng nó.
Kết cục ê chề của Agamemnon là lời cảnh báo đanh thép gửi tới Odysseus, rằng trở về quê hương bằng xương bằng thịt sau một cuộc trường chinh vạn dặm suy cho cùng chỉ là một thắng lợi về mặt sinh học. Còn để gột rửa phần quỷ dữ, xoa dịu những vết sẹo tinh thần lại là một cuộc độc hành khắc khoải kéo dài suốt cả phần đời còn lại. Hoặc đau đớn hơn, đó là một bến bờ vô định mà những cựu binh như anh sẽ chẳng bao giờ chạm tới được nữa.
Với thời lượng đồ sộ hơn ba tiếng đồng hồ, The Odyssey chọn điểm xuất phát khi chiến thắng thành Troy đã ngã ngũ, nhưng đó lại không phải là trận chiến cam go nhất của tác phẩm. Nolan dùng thời gian để vây hãm Odysseus trong một cuộc nội chiến âm thầm ngay chính tâm thức mình. Đằng sau vinh quang là nỗi đau đáu của một người đàn ông mong mỏi hoán cải phần quỷ tính và trở lại làm người, trở về với bản ngả trước ngày thành Troy sụp đổ. Từ đây, Nolan cho thấy, chiến tranh tuyệt nhiên không tạo ra anh hùng; nó chỉ tạo ra những con quỷ mang linh hồn tàn phế, những cựu binh bị nghiền nát cả về nhân tính lẫn tinh thần.
Diễn xuất là chất xúc tác nâng tầm kịch bản
Bổ trợ cho một kịch bản lớp lang, chồng chéo là sự cộng hưởng từ dàn diễn viên ngôi sao. Trong đó, Matt Damon đã có một vai diễn để đời khi hóa thân vào một Odysseus mệt mỏi, già nua và xước xát. Khuôn mặt vốn có nét thư sinh, chất phác của anh biến đổi thành hình hài mang đầy nếp nhăn và sự u sầu, cùng một bộ râu rậm rạp được nuôi thực tế suốt một năm trời để đảm bảo tính chân thực tối đa. Odysseus của Damon không phải là một chiến binh bách chiến bách thắng hay một nhà chiến lược đại tài luôn làm chủ cuộc chơi. Anh thường xuyên đưa ra những quyết định sai lầm do sự kiêu ngạo của bản thân, dẫn đến cái chết của rất nhiều đồng đội, và đôi khi vượt qua các thử thách chỉ nhờ vào sự may mắn mù quáng. Sự yếu đuối, dằn vặt và cảm giác tội lỗi của nhân vật được Damon lột tả một cách vô cùng xuất sắc, khiến khán giả vừa giận dữ trước sự bốc đồng của anh, nhưng cũng vừa đồng cảm sâu sắc với khát vọng được trở về nhà.
Tái ngộ với Nolan trong The Odyssey, Anne Hathaway mang đến một Penelope vẹn nguyên những xung đột gai góc: từ sự nồng nàn, khát khao cho đến sự hờ hững, mông lung và cả những u uất, phẫn nộ ẩn giấu. Nếu hành trình của Odysseus là cuộc đối đầu với sóng dữ và quái thú ngoài khơi xa, thì chương đời của Penelope lại là một trận chiến thầm lặng nhưng tàn khốc không kém tại hoàng cung nơi bà phải chống chọi với sự bào mòn của thời gian, nỗi cô đơn và định kiến đầy ngạo mạn của trăm gã đàn ông vây quanh.
Bên cạnh một Penelope can trường, sự xuất hiện của Charlize Theron và Zendaya dù không sở hữu quá nhiều đất diễn để phô diễn kỹ nghệ biểu đạt, nhưng lại là những nét chấm phá đắt giá. Cả hai như bước ra từ chính những trang sử thi huyền thoại, mang vẻ đẹp thoát tục làm dịu đi không khí ngột ngạt, khốc liệt của cuốn phim bom tấn. Khép lại bức tranh vương quyền ấy là Lupita Nyong’o – nhân vật trung tâm của những tranh cãi truyền thông. Bằng thực lực diễn xuất nội lực, cô đã lột tả trọn vẹn bi kịch thống khổ của một người mẹ mất con, một chứng nhân cho sự tàn bạo của đức lang quân máu lạnh.
Bên cạnh đó, Tom Holland cũng mang đến một màn trình diễn xuất thần trong vai hoàng tử Telemachus. Khước từ hoàn toàn sự tự tin của một siêu anh hùng thường thấy, Holland hóa thân vào một chàng trai trẻ yếu ớt, luôn lo sợ và mang mặc cảm tự ti khi phải sống dưới cái bóng quá lớn của người cha anh hùng. Chàng vừa khao khát sự trở về của cha để giải thoát cho gia tộc, lại vừa khiếp nhược trước viễn cảnh phải đối diện với sự vĩ đại của người cha ấy. Sự mong manh, dễ vỡ nhưng kiên cường ngầm ẩn của Telemachus đã khơi gợi được niềm trắc ẩn sâu sắc từ phía khán giả.
Đối trọng với dàn chính diện là Robert Pattinson trong vai Antinous, kẻ dẫn đầu đám cầu hôn. Pattinson đã mang đến một màn trình diễn đầy tính giễu nhại và ghê tởm. Sự tàn nhẫn của Antinous được thể hiện qua những hành vi nhỏ nhặt nhưng vô cùng độc ác, như việc hành hạ ông lão đầy tớ mù Eumaeus do John Leguizamo thủ vai, hay lời đe dọa đầy biến thái nhắm vào Telemachus.
Sau cùng, với The Odyssey, Nolan đã tạo ra một phiên bản Odysseus mang căn tính Mỹ – căn tính của một thế lực bá quyền đang tự soi chiếu và phản tư về những chấn thương do chính mình để lại. Odysseus ấy là nhân vật của một thời đại vô thần, thời đại mà con người vừa nhân danh những lý tưởng vĩ đại để chém giết dữ dội, vừa bàng hoàng nhận ra bộ mặt thật trần trụi của khói lửa chiến trường. Odysseus ấy cũng mang tâm thế của một kẻ tiên tri cô độc, người nhìn thấy trước sự suy tàn của vương triều Ithaca, thấy trước ngày tàn của đế chế mình cai trị, vỡ vụn dưới sức nặng từ tội lỗi của chính mưu kế mình bày ra. Odysseus ấy cũng có lẽ là phiên bản Odysseus duy nhất trong lịch sử sử thi bước lên màn ảnh với một khao khát duy nhất: hoàn lương, chuộc lỗi.
_______
Bài: Hoàng Thúy Vân
